
حسین شهرابی، مترجم و نویسندهی ایرانی، متولد سال ۱۳۶۲ در تهران است. اصالت خانوادگی او به روستای شهراب از توابع تفرش بازمیگردد. شهرابی دانشآموختهی رشتهی مترجمی زبان انگلیسی است و بیش از همه با ترجمهی آثار علمیتخیلی، فانتزی و رمانهای معمایی شناخته میشود. نام نویسندگانی مانند آیزاک آسیموف، اندی وییر، جان اسکالزی، آرتور سی. کلارک، فرانک هربرت، جورج آر آر مارتین و دن براون در کارنامهی او دیده میشود.
علاقهی حسین شهرابی به ادبیات علمیتخیلی با علاقهی قدیمی او به نجوم و ستارهشناسی پیوند دارد. او از نوجوانی به آسمان، جهانهای دور و داستانهایی علاقهمند بود که امکانات آیندهی بشر را تصور میکردند. شهرابی در دوران دبیرستان نخستین مجموعهداستان خود را روی کاغذ ترجمه کرد؛ ترجمهای که بعدها گم شد. پس از آن نیز متنی دربارهی ستارهشناسی را به فارسی برگرداند.
این پیشینه باعث شد ورود او به ادبیات علمیتخیلی صرفاً از مسیر زبان انگلیسی نباشد. او پیش از آنکه مترجم حرفهای این ژانر شود، یکی از خوانندگان و علاقهمندان جدی آن بود. همین آشنایی با قواعد داستان علمیتخیلی، اصطلاحات علمی و شیوهی جهانسازی در آثار گمانهزن، بعدها به یکی از ویژگیهای اصلی کارنامهی او تبدیل شد.
حسین شهرابی در سال ۱۳۸۱، زمانی که هنوز دانشجوی مترجمی زبان انگلیسی بود، همراه با وحید پهلوان باشگاه «بُعد هفتم» را راهاندازی کرد. این باشگاه از نخستین فضاهای اینترنتی فارسیزبان برای انتشار داستان، مقاله و ترجمه دربارهی ادبیات علمیتخیلی و فانتزی بود. فعالیتهای این گروه بعدتر در قالبهایی مانند «آکادمی فانتزی» و «گروه ادبیات گمانهزن» ادامه پیدا کرد.
در منابع مرتبط با این گروه، معرفی قالب «سایفایکو» به مخاطبان ایرانی و پیشنهاد معادل «هایکوعت» برای آن نیز به شهرابی نسبت داده شده است. سایفایکو نوعی هایکوی علمیتخیلی است که در چند سطر کوتاه، تصویری از آینده، فناوری، فضا یا جهانهای ناشناخته میسازد. این فعالیت نشان میدهد که شهرابی فقط مترجم چند رمان علمیتخیلی نبوده، بلکه از سالهای نخست فعالیتش در شکلگیری جامعهی فارسیزبان علاقهمندان این ژانر نیز حضور داشته است.
یکی از نخستین کتابهایی که نام حسین شهرابی را در میان مخاطبان عمومی مطرح کرد، «راز داوینچی» نوشتهی دن براون بود. شهرابی پس از آن ترجمهی آثار دیگری از این نویسنده را ادامه داد؛ از جمله «فرشتگان و شیاطین»، «نماد گمشده»، «دوزخ»، «خاستگاه» و «دژ دیجیتالی». تازهترین همکاری او با جهان داستانی دن براون نیز ترجمهی «راز رازها»، ششمین جلد مجموعهی رابرت لنگدان، است.
بااینحال، بخش اصلی هویت حرفهای شهرابی در ترجمهی ادبیات علمیتخیلی شکل گرفته است. او در طول فعالیت خود هم سراغ آثار کلاسیک این ژانر رفته و هم رمانهای معاصر را ترجمه کرده است. مجموعهی «بنیاد» آیزاک آسیموف، سه رمان اندی وییر، مجموعهی «جنگ پیرمرد» جان اسکالزی، «شهر و ستارگان» آرتور سی. کلارک، «فرزندان زمان» آدریان چایکوفسکی و «فرزندان تلماسه» فرانک هربرت نمونههایی از این مسیر حرفهای هستند. فهرست آثار او همچنین نشان میدهد که فعالیتش به علمیتخیلی محدود نمانده و فانتزی، ادبیات نوجوان، تریلر، تاریخ شفاهی و کتابهای غیرداستانی را نیز دربر گرفته است.
«بنیاد» از مهمترین مجموعههای تاریخ ادبیات علمیتخیلی و یکی از شاخصترین ترجمههای حسین شهرابی است. پنج جلد «بنیاد»، «بنیاد و امپراتوری»، «بنیاد دوم»، «لبهی بنیاد» و «بنیاد و زمین» با ترجمهی او منتشر شدهاند. داستان این مجموعه در آیندهای بسیار دور اتفاق میافتد؛ زمانی که یک امپراتوری عظیم کهکشانی در آستانهی فروپاشی قرار دارد و دانشمندی به نام هری سلدن میکوشد با کمک علم روانتاریخ، دوران آشوب پس از این سقوط را کوتاهتر کند.
ترجمهی «بنیاد» به دلیل گستردگی جهان داستان، جابهجاییهای زمانی، اصطلاحات علمی و گفتوگوهای سیاسی کار سادهای نیست. خواننده در این مجموعه با یک قهرمان ثابت روبهرو نیست، بلکه سرگذشت تمدنها، حکومتها و اندیشههایی را دنبال میکند که در طول چند قرن تغییر میکنند.
شهرابی علاوه بر مجموعهی «بنیاد»، «ایزدان هم» را نیز از آیزاک آسیموف ترجمه کرده است؛ رمانی دربارهی ارتباط با جهانی موازی و منبعی ظاهراً نامحدود از انرژی که ممکن است بهایی ویرانگر برای بشر داشته باشد.
حسین شهرابی سه رمان شناختهشدهی اندی وییر، یعنی «مریخی»، «آرتمیس» و «پروژهی هیل مری» را به فارسی برگردانده است. در این آثار، مفاهیم علمی بخشی جدانشدنی از پیشبرد داستاناند و شخصیتها اغلب باید با استفاده از فیزیک، شیمی، زیستشناسی و مهندسی راهی برای زندهماندن پیدا کنند.
«مریخی» داستان فضانوردی است که در مریخ جا میماند و باید با امکانات محدود برای بقا تلاش کند. «آرتمیس» ماجرایی جنایی در نخستین شهر ساختهشده روی ماه است و «پروژهی هیل مری» دربارهی دانشمندی است که بدون حافظه در یک فضاپیما به هوش میآید و بهتدریج درمییابد آخرین امید زمین برای جلوگیری از یک فاجعهی جهانی است.
مجموعهی «جنگ پیرمرد» نوشتهی جان اسکالزی یکی دیگر از پروژههای بلندمدت حسین شهرابی است. هفت جلد این مجموعه با نامهای «جنگ پیرمرد»، «تیپ اشباح»، «آخرین مستعمره»، «قصهی زویی»، «پس از کودتا»، «تفرقهی انسان» و «پایان همهچیز» با ترجمهی او منتشر شدهاند.
داستان از مردی هفتادوپنجساله آغاز میشود که به ارتشی فضایی میپیوندد. این مجموعه در ظاهر دربارهی جنگهای کهکشانی است، اما در لایههای عمیقتر خود به استعمار، هویت، بدن، پیری، اخلاق جنگ و رابطهی زمین با مستعمرات انسانی میپردازد. زبان طنزآمیز اسکالزی و گفتوگوهای سریع شخصیتها سبب شدهاند این مجموعه در مقایسه با بسیاری از آثار علمیتخیلی نظامی، خواندنیتر و صمیمیتر باشد.
«راز داوینچی» یکی از شناختهشدهترین ترجمههای حسین شهرابی در خارج از حوزهی علمیتخیلی است. این رمان داستان رابرت لنگدان، استاد نمادشناسی، و معمایی را روایت میکند که از موزهی لوور آغاز میشود و به تاریخ هنر، مسیحیت و انجمنهای مخفی میرسد.
شهرابی ترجمهی دیگر ماجراهای رابرت لنگدان را نیز ادامه داده است. «فرشتگان و شیاطین»، «نماد گمشده»، «دوزخ»، «خاستگاه» و «راز رازها» از دیگر آثار دن براون در کارنامهی او هستند. این کتابها بر تعلیق، فصلهای کوتاه، رمزگشایی و حرکت سریع داستان تکیه دارند؛ بنابراین حفظ ضرباهنگ روایت یکی از مهمترین وظایف مترجم آنهاست.
جنگ جهانی ز
«جنگ جهانی ز» نوشتهی مکس بروکس برخلاف یک داستان معمول زامبی، به شکل مجموعهای از مصاحبهها و روایتهای شفاهی نوشته شده است. افراد مختلف از کشورهای گوناگون دربارهی تجربهی خود از یک همهگیری جهانی صحبت میکنند و هرکدام زبان، موقعیت اجتماعی و شیوهی روایت متفاوتی دارند. به همین دلیل، مترجم باید میان صداهای متعدد کتاب تفاوت ایجاد کند و درعینحال ساختار کلی روایت را منسجم نگه دارد. این کتاب در سال ۱۳۹۰ با ترجمهی حسین شهرابی منتشر شد.
افسوس نمیخوریم
«افسوس نمیخوریم» نوشتهی باربارا دمیک از معدود آثار غیرداستانی شاخص در کارنامهی شهرابی است. این کتاب که با همکاری مینا جوشقانی ترجمه شده، زندگی روزمرهی مردم عادی در کرهی شمالی را از طریق روایتهای شخصی بازسازی میکند. حضور این اثر در کارنامهی شهرابی نشان میدهد که حوزهی فعالیت او فقط به جهانهای خیالی محدود نیست و به روایتهای مستند و تاریخ شفاهی نیز توجه داشته است.





