کتاب صوتی قومیت و قوم‌گرایی در ایران اثر حمید احمدی

کتاب صوتی «قومیت و قوم‌گرایی در ایران؛ از افسانه تا واقعیت» نوشته‌ی حمید احمدی، پژوهشی در حوزه‌ی علوم سیاسی و جامعه‌شناسی تاریخی است. نویسنده در این اثر کاربرد مفاهیمی مانند قومیت، قبیله، ملیت و ناسیونالیسم قومی در مطالعه‌ی جامعه‌ی ایران را نقد می‌کند و سپس چارچوب نظری خود را در بررسی تحولات کردستان، آذربایجان و بلوچستان به کار می‌گیرد. نسخه‌ی صوتی کتاب با گویندگی حامد فعال و تایماز رضوانی از سوی آوانامه منتشر شده و ۱۴ ساعت و ۱۸ دقیقه است.

خلاصه کتاب قومیت و قوم‌گرایی در ایران

کتاب با پرسشی مفهومی آغاز می‌شود: آیا می‌توان الگوها و نظریه‌هایی را که برای مطالعه‌ی قومیت در جوامع دیگر شکل گرفته‌اند، بدون درنظرگرفتن تفاوت‌های تاریخی به ایران تعمیم داد؟ حمید احمدی معتقد است بسیاری از پژوهش‌ها ابتدا وجود گروه‌های قومی یکپارچه و دیرپا را مفروض می‌گیرند و سپس رویدادهای تاریخی را بر اساس همین پیش‌فرض توضیح می‌دهند. او در مقابل، بررسی چگونگی ساخته‌شدن هویت‌های سیاسی و شرایط فعال‌شدن آن‌ها را ضروری می‌داند.

نویسنده ابتدا نظریه‌های قومیت و ناسیونالیسم قومی را مرور و دشواری تعریف مفاهیم اصلی این حوزه را بررسی می‌کند. زبان، مذهب، حافظه‌ی تاریخی، اسطوره‌های جمعی، آداب و تصور خاستگاه مشترک ممکن است در شکل‌گیری احساس تعلق نقش داشته باشند، اما هیچ‌یک به‌تنهایی وجود یک گروه سیاسی منسجم را ثابت نمی‌کند. تفاوت فرهنگی زمانی به مسئله‌ای سیاسی تبدیل می‌شود که در فرایند رقابت بر سر قدرت، منابع یا جایگاه اجتماعی به کار گرفته شود.

بخش دیگری از کتاب به مفهوم قبیله و جایگاه ایلات در تاریخ ایران اختصاص دارد. احمدی با یکسان‌گرفتن ایل، قبیله و قوم مخالفت می‌کند. ایلات در دوره‌های گوناگون تنها در حاشیه‌ی دولت قرار نداشته‌اند؛ برخی در تأسیس سلسله‌ها و ساخت قدرت سیاسی نقش داشته‌اند و برخی نیز در نتیجه‌ی سیاست‌ها و تقسیم‌بندی‌های حکومتی تغییر شکل داده‌اند. تعلقات ایلی، محلی، مذهبی و سیاسی نیز همیشه بر یکدیگر منطبق نبوده‌اند. ازاین‌رو، تبدیل تاریخ ایلات به تاریخ ثابت و پیوسته‌ی قوم‌گرایی، از دید نویسنده، بسیاری از دگرگونی‌های سیاسی را نادیده می‌گیرد.

فرضیه‌ی محوری کتاب این است که ناسیونالیسم قومی به معنای مدرن آن، پدیده‌ای دیرپا و بدون تغییر در تاریخ ایران نبوده است. احمدی استدلال می‌کند که سیاسی شدن تفاوت‌های زبانی و مذهبی به‌ویژه از میانه‌ی قرن بیستم اهمیت بیشتری یافت. این تحلیل میان وجود دیرینه‌ی تنوع فرهنگی و ظهور جنبش‌های سازمان‌یافته‌ی قوم‌گرا تفاوت می‌گذارد: زبان‌ها، مذاهب و هویت‌های محلی سابقه‌ای طولانی دارند، اما تبدیل آن‌ها به برنامه‌ای سیاسی محصول شرایط تاریخی مشخص است.

نویسنده برای توضیح این فرایند چارچوبی متشکل از سه عامل پیشنهاد می‌کند. عامل نخست، دولت مدرن و سیاست تمرکز قدرت است. گسترش نهادهای اداری و نظامی، محدودکردن قدرت ایلات و تلاش برای یکسان‌سازی برخی ساختارها، رابطه‌ی مرکز و مناطق را تغییر داد. از دید احمدی، این تحولات را باید هم در پیوند با دولت‌سازی مدرن و هم در ارتباط با واکنش نیروهای محلی بررسی کرد.

عامل دوم، رقابت نخبگان سیاسی است. نخبگان می‌توانند تفاوت‌های زبانی، مذهبی یا منطقه‌ای را به زبان مطالبات سیاسی تبدیل کنند و برای بسیج هواداران به کار گیرند. در این تحلیل، هویت قومی صرفاً حاصل احساسات خودجوش جمعی نیست؛ سازمان‌ها، احزاب، روشنفکران و رهبران محلی در انتخاب نمادها، تدوین روایت تاریخی و تعریف مرز میان «ما» و «دیگران» نقش دارند.

عامل سوم، محیط بین‌المللی است. قرارگرفتن بسیاری از مناطق مورد بررسی در نزدیکی مرزها، حضور قدرت‌های خارجی، تأثیر تحولات کشورهای همسایه و رقابت‌های بین‌المللی بر مسیر جنبش‌های محلی اثر گذاشته‌اند. احمدی به‌ویژه بر این نکته تأکید دارد که نمی‌توان تحولات قومی ایران را فقط با عوامل داخلی یا تنها با سیاست‌های دولت مرکزی توضیح داد.

این چارچوب ابتدا در مطالعه‌ی کردستان به کار گرفته می‌شود. نویسنده نسبت میان ساختارهای ایلی، تفاوت مذهبی، پیدایش سازمان‌های سیاسی جدید و تأثیر تحولات منطقه‌ای را بررسی می‌کند. مسئله‌ی اصلی او این است که چگونه تعلقات گوناگون محلی در دوره‌ی مدرن به مطالبات سیاسی سازمان‌یافته تبدیل شدند و چه عواملی دامنه و دوام این حرکت‌ها را تعیین کردند.

در بررسی آذربایجان، تحولات دهه‌ی ۱۳۲۰ و شکل‌گیری فرقه‌ی دموکرات جایگاه مهمی دارد. نقش حضور شوروی، فعالیت نخبگان سیاسی، مسئله‌ی زبان و رابطه‌ی حرکت‌های محلی با دولت مرکزی در این بخش بررسی می‌شوند. احمدی می‌کوشد میان هویت تاریخی و فرهنگی آذربایجان و برنامه‌های سیاسی‌ای که در موقعیت‌های معین به نام آن طرح شده‌اند تمایز بگذارد.

مطالعه‌ی بلوچستان نیز بر ساختارهای قبیله‌ای، مذهب، موقعیت مرزی و دشواری گسترش اقتدار دولت متمرکز است. نویسنده نشان می‌دهد که ترکیب این عوامل در بلوچستان با کردستان و آذربایجان یکسان نیست؛ بنابراین، استفاده از توضیحی واحد برای هر سه منطقه می‌تواند تفاوت‌های تاریخی آن‌ها را پنهان کند.

جمع‌بندی کتاب از یک تبیین چندعاملی دفاع می‌کند. مطابق استدلال احمدی، قوم‌گرایی را نه می‌توان صرفاً نتیجه‌ی تفاوت زبان و مذهب دانست و نه فقط به سرکوب دولت یا مداخله‌ی خارجی نسبت داد. شکل‌گیری آن حاصل تعامل دولت، نخبگان و شرایط بین‌المللی است.

معرفی نویسنده کتاب قومیت و قوم‌گرایی در ایران

حمید احمدی پژوهشگر و استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران است. او تحصیلات کارشناسی و کارشناسی ارشد خود را در دانشگاه تهران گذراند و دوره‌ی دکتری را در دانشگاه کارلتون کانادا با پژوهشی درباره‌ی سیاست ناسیونالیسم قومی در ایران به پایان رساند.

قومیت، هویت ملی، ناسیونالیسم و سیاست خاورمیانه از زمینه‌های اصلی فعالیت پژوهشی او هستند. «هویت ایرانی از دوران باستان تا پایان پهلوی» و آثاری درباره‌ی هویت ملی و جنبش‌های فراملی از دیگر نوشته‌ها و ترجمه‌های مرتبط او به شمار می‌آیند. در کتاب حاضر نیز دانش نظری علوم سیاسی با بررسی تاریخی ایران پیوند خورده است.

چرا باید کتاب صوتی قومیت و قوم‌گرایی در ایران را بشنویم؟

کتاب پیش از ورود به اختلاف‌های سیاسی، درباره‌ی دقت مفاهیم پرسش می‌کند. تمایز میان تفاوت فرهنگی، هویت محلی و جنبش قوم‌گرا مانع آن می‌شود که هر تنوع زبانی یا مذهبی به‌طور خودکار نشانه‌ی تعارض سیاسی تلقی شود. چارچوب سه‌گانه‌ی اثر نیز امکان مقایسه‌ی سه منطقه با پیشینه‌ها و ساختارهای متفاوت را فراهم می‌کند.

این اثر دیدگاه مشخص و مناقشه‌پذیری درباره‌ی تاریخ هویت و قوم‌گرایی در ایران دارد و دانشنامه‌ای بی‌طرف از تمام دیدگاه‌های این حوزه نیست. ارزش مطالعه‌ی آن در آشنایی دقیق با استدلال نویسنده، شواهد تاریخی مورد استفاده و نقد او بر تعمیم نظریه‌های غربی است. برای رسیدن به تصویری جامع‌تر، بهتر است تحلیل احمدی در کنار پژوهش‌هایی با رویکردهای متفاوت خوانده یا شنیده شود.

کتاب صوتی قومیت و قوم‌گرایی در ایران را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران علوم سیاسی، جامعه‌شناسی، تاریخ معاصر و مطالعات هویت مناسب است. علاقه‌مندان به تاریخ کردستان، آذربایجان و بلوچستان و کسانی که می‌خواهند نقش دولت‌سازی، نخبگان و مداخلات خارجی را در سیاسی‌شدن تفاوت‌های اجتماعی بررسی کنند نیز مخاطبان اثرند. متن ماهیتی دانشگاهی و استدلالی دارد و شنیدن آن، به‌ویژه در بخش‌های نظری و تاریخی، به تمرکز و یادداشت‌برداری نیاز دارد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب قومیت و قوم‌گرایی در ایران

هویت ایرانی - نشر نی

پان‌ترکیسم— نشر نی

ایران بین دو انقلاب — نشر نی