فیدیبو نماینده قانونی نشر نی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب هویت ایرانی

کتاب هویت ایرانی
از دوران باستان تا پایان پهلوی

نسخه الکترونیک کتاب هویت ایرانی به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

با کد تخفیف fdb40 این کتاب را در اولین خریدتان با ۴۰٪ تخفیف یعنی ۸,۶۴۰ تومان دریافت کنید!

درباره کتاب هویت ایرانی

هویت ملّی و قومی، مانند دیگر پدیدارهای اجتماعی، مقوله‌ای تاریخی است که در سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی پدیدار می‌شود، رشد می‌کند، دگرگون می‌شود و معانی گوناگون و متفاوت پیدا می‌کند. ازاین‌رو، از عوامل گوناگونی که برای تعریف قوم و ملت، قومیت و ملّیت، و هویت قومی و ملّی در نظر آمده، همچون نژاد و سرزمین، دولت و تابعیت، زبان و سنت مشترک فرهنگی و ریشه‌های تاریخی، دین و ارزش‌های اجتماعی، اقتصاد و روابط تولید، هیچ‌کدام یا هیچ مجموعه‌ی مشخصی از آن‌ها را نمی‌توان ملاکی عام برای تعریف و تمیز قوم و ملت و هویت قومی و ملّی دانست. اما هویت ملّی درحالی‌که با هویت قومی بستگی‌هایی دارد، از پدیدارهای تاریخی عصر جدید است که در جریان پیدایش دولت‌های ملی در دو قرن گذشته در سراسر جهان شکل گرفته است. در این کتاب پس از بررسی فشرده‌ی دیدگاه‌های مربوط به هویت قومی و ملّی، که بازسازی هویت ایرانی را در دوران ما شکل داده و به تصویر کشیده‌اند، تحول تاریخی هویت ایرانی در چند دوره‌ی متمایز تاریخی بررسی و تحلیل می‌شود: دوران پیش از اسلام، سده‌های میانه‌ی اسلامی تا دوران صفویه، پیدایش هویت «شیعی ـ ‌ایرانی» در دوره‌ی صفوی و سرانجام پیدایش تطور و هویت ملّی ایرانی در قرن‌های نوزدهم و بیستم میلادی.

ادامه...
  • ناشر نشر نی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 2.73 مگابایت
  • تعداد صفحات ۲۶۴ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب هویت ایرانی

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:

مقدمه ی مترجم

پایان جنگ سرد، که فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در ۱۹۹۱م. مهم ترین جلوه ی آن بود، پیامدهای عمده ای داشت. این پیامدها صرفاً به لحاظ تحولات جدید نظری و اندیشه ای حاصل شده بودند، نه به لحاظ استراتژیک و دگرگونی های به وجودآمده در نظام جهانی و توازن قوای بین المللی. این دگرگونی نظری در تمام عرصه های علوم اجتماعی و شعبه های گوناگون پژوهشی آن نمود پیدا کرد و پژوهشگران و نظریه پردازان، دیدگاه های جدیدی درخصوص مقولاتی چون امنیت، نظام بین الملل، دموکراسی، ثبات سیاسی، دولت، حاکمیت و ملّیت را وارد بازار نظریه پردازی علوم اجتماعی کردند.
اما از میان همه ی این دگرگونی ها و بحث های نظری جدید، بی گمان مفهوم جهانی شدن، علل و عوامل آن، و به ویژه پیامدهای آن، جایگاه عمده ای پیدا کرد و برای مدت پانزده سال به یکی از مهم ترین مفاهیم نظری پس از جنگ سرد تبدیل شد. نظریه ی جهانی شدن به منزله ی یک مفهوم کلان، و بحث های نظری خردتر حاشیه ی آن درخصوص دولت، حاکمیت، ملت، امنیت و نظایر آن نوعی چالش اساسی برای پدیده ی دولت ـ ملت و ملّی گرایی یا ناسیونالیسم و، به بیان دقیق تر، هویت ملّی به حساب آمدند. ازیک سو، این دگرگونی های نظری و برآمدن دیدگاه های جدید درباره ی دولت ـ ملت، و ازسوی دیگر ظهور نظریه های جدید مربوط به ملّیت و قومیت در سال های پیش از پایان جنگ سرد که دیدگاه های مدرن ملّیت و هویت ملّی را به چالش می طلبید، باعث شدند تا در گرماگرم بحث جهانی شدن، مسئله ی هویت، ملّیت، هویت ملّی و آینده ی آن، و همچنین ارتباط این هویت با ملل دیگر مورد توجه قرار گیرد.
این دگرگونی نظری و دگرگونی های ژئوپولیتیک منطقه ای و داخلی در ایران، دست به دست هم دادند تا موضوع هویت و ملّیت در ایران معاصر را به یکی از بحث های جذاب و مهم مطالعات اجتماعی کشور تبدیل کنند. به این نکته نیز باید توجه کرد که فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال کشورهای غیر روسی در آسیای میانه و قفقاز، به ویژه منطقه ی دوم، باعث ورود نیروهای الحاق گرای بیرونی و به تبع آن پیروان قوم گرای آن ها به صحنه ی سیاست های منطقه ای و داخلی ایران شده و چالشی تازه، هرچند محدود، را علیه امنیت ملّی، هویت ملّی و یکپارچگی سرزمینی ایران طرح کرده است. ازسوی دیگر، غلبه ی گفتمان فراملّی اسلام گرایی برآمده از انقلاب اسلامی ایران، به ویژه در دهه های نخستین آن، بحث ملّیت و هویت ملّی را، که در گفتمان جدید رسمی دولت جمهوری اسلامی جایگاه چندانی نداشت، به موضوع محوری کشاکش میان موافقان و منتقدان گفتمان جدید تبدیل کرده است. این عوامل سه گانه، یعنی:

۱- دگرگونی های نظری و چالش های نظری برآمده از گفتمان جهانی شدن،
۲- دگرگونی های ژئوپولیتیک جدید منطقه ای پس از پایان جنگ سرد و فروپاشی شوروی و سرانجام،
۳- غلبه ی گفتمان فراملّی اسلام گرا در سیاست های ایران

باعث شدند که موضوع هویت و ملّیت در ایران در دو دهه ی اخیر از اهمیت چشم گیری برخوردار گردد.
آن چه به حساس شدن مسئله ی هویت و ملّیت در ایران انجامید، آن بود که دگرگونی های سه گانه ی بالا سبب شدند که نگاهی منفی، البته به شکل های گوناگون، به پدیده ی ملّیت و هویت ملّی در ایران شکل بگیرد. ازیک سو، گفتمان سیاسی غالب رسمی در ایران پس از انقلاب اسلامی، به مسئله ی ملّیت، ملّی گرایی و هویت ملّی نگاهی منفی یا، در خوش بینانه ترین حالت، نگاهی حاشیه ای داشت و آن را نوعی چالش یا تهدید برای هویت فراملّی اسلام گرا تصور می کرد. ازسوی دیگر، گفتمان الحاق گرای منطقه ای ضد ایرانی و نگاه قوم گرایانه ی مرتبط با آن یا مستقل از آن نیز با طرح مباحث قوم گرایانه ی فروملّی درصدد بودند تا با تضعیف و نفی هویت ملّی و ملّیت ایرانی، سیاست های الحاق گرایانه را پیش برند.
سرانجام این که گروهی از پژوهشگران و دانش پژوهان، ایرانی و غیر ایرانی، فارغ از تاثیرات دو گفتمان پیشین اما تحت تاثیر گفتمان های جدید جهانی شدن و ترکیب آن با نگاه های مدرن به هویت و ملّیت، به ویژه دیدگاه های بندیکت اندرسون، اریک هابسبام و تا حدی ارنست گلنر، گفتمان مدرن و پست مدرن هویت و ملّیت در ایران را طرح کردند و به شکلی دیگر منکر وجود پدیده ای به نام هویت ملّی و ملّیت در ایران شدند. گرایش اخیر را می توان درواقع در چارچوب گرایش عام تری در ایران تحلیل کرد که شیفتگی به اندیشه های مدرن در علوم انسانی و اجتماعی و توسل به این اندیشه ها، از مارکسیسم گرفته تا اگزیستانسیالیسم و دیگر اندیشه های مدرن علوم اجتماعی ازجمله نوگرایی و پست مدرنیسم، برای تحلیل مسائل ایران ویژگی عمده ی آن بوده است. این گرایش که به ویژه بسیاری از دانش پژوهان علوم اجتماعی معاصر ایران را به خود جذب کرده است، تکیه ی خود را بیش تر بر اصالت بحث ها و چارچوب های نظری، که عمدتاً نیز محصول بستر اجتماعی ایران نیستند، گذاشته و برخلاف پژوهشگران و نظریه پردازان علوم اجتماعی در غرب، نظریه ها را به خودی خود اصیل و محوری می داند، نه آن بستر اجتماعی را که می بایست تغذیه کننده ی نظریه ها باشد. گرایش مورد نظر برخلاف نظریه پردازان و پژوهشگران غربی، تکیه ی بسیار کمی بر شناخت پدیده ی مورد مطالعه یا کشور و جامعه ی مورد بحث و ویژگی های تاریخی و فرهنگی آن دارد و در وهله ی نخست نظریه ها و مدل های ساخته شده را معیار و محک اصلی سنجش مسائل ایران می داند.
هم زمانی این سه گرایش در سال های دهه ی ۱۹۹۰ م. (۱۳۷۰ ش.)، در داخل و خارج از ایران، به انتشار ادبیاتی درخصوص مسئله ی هویت و ملّیت در ایران منجر شد که هر یک از زاویه ی دید خود مسئله را بررسی می کردند. گرچه خواستگاه، علایق و اهداف سیاسی ـ پژوهشی این سه جریان با یکدیگر متفاوت بود، اما محصول کار آن ها به یکدیگر شباهت داشت و عبارت بود از نوعی منفی نگری و انکار مستقیم یا غیرمستقیم وجود هویت ملّی برای ایران. به صحنه آمدن ابزارهای جدید ارتباط جمعی نظیر شبکه های ماهواره ای و مهم تر از آن شبکه های ارتباط جمعی در اینترنت و شبکه های اجتماعی آن، انتشار و پخش این ادبیات را گسترش داد. رواج گسترده ی این ادبیات و پیامدهای احتمالی سیاسی و اجتماعی آن برای ایران از یک سو و نگرانی از تبدیل شدن آن به تنها معیار پژوهشی و سنجش موضوع مهم هویت و ملّیت در ایران ازسوی دیگر، گروهی از پژوهشگران و دانش آموختگان مسائل ایران را، در رشته های گوناگون علوم اجتماعی و انسانی، تشویق کرد تا مسئله ی هویت و ملّیت در ایران را مبتنی بر مطالعات تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و ادبی بررسی کنند و تصویری واقع نماتر از هویت ملّی در ایران به دست دهند و رهیافتی را که به نگاه «تاریخی نگر» یا «جامعه شناسی تاریخی هویت و ملّیت» در ایران مشهور شده است محور پژوهش های خود قرار دهند.(۱)

احمد اشرف و هویت ایرانی

یکی از نخستین پژوهشگران باسابقه ی علوم اجتماعی ایران که در دوره ی مورد نظر توجه خود را به این مهم معطوف کرد احمد اشرف بود. جامعه ی دانشگاهی و پژوهشگران علوم اجتماعی ایران معاصر با نوشته های احمد اشرف، به ویژه در سال های پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ش.، آشنا بودند. جایگاه او در پژوهش های اجتماعی ایران بسیار شاخص و شناخته شده بود.
آن چه احمد اشرف را در وهله ی نخست در جامعه ی پژوهشگران ایران متمایز کرد، پژوهش شناخته شده ی او درباره ی موانع تاریخی رشد سرمایه داری در ایران(۲) بود. مقایسه ی این اثر کم حجم، با سایر آثاری که ازسوی پژوهشگران ایرانی و خارجی، اعم از روسی یا غیر روسی، درباره ی اقتصاد سیاسی ایران و پدیده ی سرمایه داری منتشر می شد و بیش تر نیز نگاه چپ ایدئولوژیک و عمدتاً نظریه محور داشت، نشان می دهد که اشرف نگاه بسیار واقع گرایانه تر و تاریخی تری به ریشه یابی موانع رشد بورژوازی و سرمایه داری در ایران معاصر داشته است. در این اثر، اشرف به جای تکیه ی صرف بر دیدگاه های نظری گوناگون درباره ی موانع رشد بورژوازی ملّی و سرمایه داری در ایران، با نگاهی تاریخ محور و با مراجعه به انبوهی از اسناد دست اول در مراکز اسنادی ایران و خارج از ایران و نیز بهره گیری از داده های گسترده ی مربوط به کانون های اولیه ی تولید و تجارت خارجی ایران و با ارائه ی فرضیه ی جامعه ی نیمه مستعمره، سازوکار ضعف و زوال بورژوازی ملّی ایران، به ویژه در عرصه ی تجارت خارجی، را در سال های پایانی قرن نوزدهم و اولین سال های قرن بیستم نشان داد. اشرف در پژوهش های بعدی خود درباره ی طبقات اجتماعی، دولت و انقلاب در ایران(۳) و جایگاه تئوری توطئه در ایران معاصر،(۴) با اتکا به همین دید تاریخی نگر، مسائل ایران را تحلیل کرده است.
احمد اشرف که از پژوهشگران و سرویراستاران ارشد دانشنامه ی بین المللی ایرانیکا در دانشگاه کلمبیاست، به موضوع هویت ایرانی در قالب یکی از مدخل های آن دانشنامه پرداخت. نگارنده برای نخستین بار بخش کوتاهی از نوشته ی اشرف را درباره ی هویت ایرانی در یکی از صفحات روزنامه ی اطلاعات در سال های آخر دهه ی ۱۳۷۰ یا اوایل دهه ی ۱۳۸۰ ش. مطالعه کرد. برای من که مشاهده ی رواج ادبیات سیاسی و ایدئولوژیک الحاق گرایانه و قوم گرا درباره ی ایران و هویت و ملّیت آن، به ویژه در سال های پس از فروپاشی شوروی، سبب شده بود تا موضوع پایان نامه ی خود، در دوره ی دکتری علوم سیاسی در دانشگاه کارلتون کانادا (۱۳۶۹-۱۳۷۴ش.)، را به جای کشمکش اعراب ـ اسرائیل بر سر فلسطین به بحث ضروری تر هویت ملّی و واکاوی مسئله ی اقوام ایرانی و علل سیاسی شدن آن در ایران اختصاص دهم، دیدن آن بخش کوچک از مقاله ی اشرف درباره ی هویت ایرانی در روزنامه ی اطلاعات، و این که پژوهشگر برجسته ای چون او نیز به این امر ضروری پرداخته است، بسیار مسرت بخش بود.
با توجه به علاقه ی آقای اشرف به این بحث، چندی بعد از ایشان درخواست کردم که مسئولیت نوشتن یکی از فصل های کتاب در دست تدوینم را، یعنی ایران: هویت، ملّیت و قومیت، به عهده بگیرند و ایشان نیز با فروتنی تمام این مهم را به انجام رساندند.(۵) همین امر سبب آشنایی متقابل شد. سرانجام در سال ۱۳۸۳ ش. در جریان کنفرانسی در دانشگاه استنفورد امریکا درباره ی مسائل ایران و چند روز بعد در کنفرانس دیگری در واشنگتن در دیدار با آقای احمد اشرف از ایشان درباره ی مقاله ی هویت ایرانی جویا شدم. آن گفت وگوها و آشنایی ایشان با کار من درباره ی قومیت و قوم گرایی، و نیز نوشته های مرتبط با هویت ملّی در ایران(۶)، که برخی از آن ها را مدتی بعد برایشان فرستادم،(۷) زمینه ساز ارتباط بیش تر و سرانجام پیشنهاد ترجمه ی مقاله ی هویت ایرانی شد.(۸)
پس از پایان ترجمه و افزودن مطالب اندکی درباره ی واژه ی «ایران» در اشعار شعرای کلاسیک ایران، متن برگردانده شده را برای اظهارنظر نهایی برایشان فرستادم. پس از دیدن متن فارسی و افزوده های اندک من، آقای اشرف پیشنهاد کردند برای آگاهی بیش تر خوانندگان فارسی زبان ضروری است وقت بیش تری به گسترش بحث و تدوین نهایی اثر اختصاص داده شود. بدین ترتیب، ایشان با مراجعه به آثار تاریخی و ادبی دوران اسلامی تا دوره ی معاصر و انقلاب مشروطیت، به تدریج بر دامنه ی بحث افزودند و این افزوده ها را به صورت دست نوشته و با الحاق به بخش های گوناگون برگردان فارسی برایم فرستادند. در این فرایند بود که به مرور زمان بخش های اندکی از برگردان فارسی تغییر یافت و مطالب بیش تری به آن افزوده شد.
در این دوران بود که برخی از نشریات ایران با اطلاع از مقاله ی آقای اشرف در ایرانیکا و مشارکت ایشان در مناظرات تلویزیونی، به چاپ مقاله ی ایشان ابراز علاقه کرده بودند. آقای اشرف نیز با دادن اجازه ی انتشار برگردان فصل نظری کتاب، یعنی «هویت ایرانی به سه روایت»، به نشریه ی بخارا، طی یادداشتی در این نشریه نوشتند:

مقاله ی حاضر خلاصه ی مقدمه ای است که برای کتاب هویت ایرانی تهیه و پیش از انتشار کتاب به خوانندگان مجله ی بخارا تقدیم شده است. این کتاب مجموعه ی چهار مقاله ای ا ست که در دانشنامه ی ایرانیکا در سال ۲۰۰۷م. منتشر شده و به همت آقای دکتر حمید احمدی، دانشیار محترم دانشکده ی حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، که صاحب نظر در موضوع هویت ایرانی هستند، ترجمه شده است. از آن جا که اصل این مطلب برای دانشنامه تهیه شده بود و در همه ی موارد به اختصار کوشیده بودم، به تجدید نظر در مقالات پرداختم. نظر به این که کتاب به زودی برای چاپ آماده خواهد شد، از علاقه مندان به این مبحث، که به این جانب نیز نظر لطف دارند، تمنا دارم منتظر انتشار کتاب باشند و از ترجمه ی تمام و یا بخشی از آن خودداری فرمایند تا موجب شرمساری بنده نگردد.(۹)

به هرحال، اصلاحات و اضافات جدید و ضرورت تکمیل و تدوین کار با رجوع به منابع اصلی جهت ارجاع دهی دقیق، و به ویژه تکمیل برخی نقل قول های مستند به کتاب های تاریخی و اشعار شعرای پارسی گوی قدیم باعث طولانی شدن تکمیل نسخه ی نهایی شد. عامل دیگری نیز که تا حد کم تری به طولانی شدن فرایند تکمیل کار انجامید، تکمیل کتابنامه ی فصل مربوط به نوشته ی گراردو نیولی درباره ی هویت ایرانی در ایران باستان بود. از آن جا که این بخش درواقع فشرده ای از کتاب اصلی نیولی درباره ی ایده ی ایران بود، ارجاعات آن گاه ناقص و کوتاه می نمود. تکمیل منابع اصلی و ویژگی های کامل آن نیز، با توجه به قدیمی بودن برخی از ارجاعات، زمان می طلبید. این بخش را احمد اشرف به سلیقه ی خود در آغاز، یعنی پیش از بحث هویت ایرانی در دوران اسلامی، گنجانده بود که کار بسیار شایسته و انتخاب بجایی بود.
از آن جا که گراردو نیولی از مهم ترین پژوهشگران خارجی عرصه ی ایران شناسی سیاسی به شمار می آید و تنها کسی است که برجسته ترین اثر ایران شناسی سیاسی را درباره ی ریشه یابی نام ایران و به تبع آن هویت ایرانی در ایران باستان عرضه کرده است،(۱۰) آشنایی ایرانیان با کار او بسیار ضروری می نمود. درواقع، فصل مربوط به هویت ایرانی در دوران باستان نشان دهنده ی این نکته است که برخلاف دیدگاه های مدرن و پست مدرن که برآمدن هویت ایرانی را به دوران پهلوی یا اندکی پیش از آن مربوط می دانند، هویت ایرانی ریشه ای تاریخی داشته و همان طور که نیولی با مراجعه به متون کهن دینی، تاریخی و سیاسی ایران باستان نشان داده است، ایده ی ایران به منزله ی منظومه ای هویتی به دوران اوستایی، کیانی و هخامنشیان باز می گردد که در آغاز بیشتر جنبه های قومی و نژادی داشته و بعدها در دوره ی ساسانیان تکامل پیدا کرده و جنبه های سیاسی ـ سرزمینی و تا حدی دینی نیز پیدا کرده است.
بحث نیولی درباره ی ایده ی ایران و هویت ایرانی در دوران باستان، به برخی از ایران شناسان دیگر انگیزه داد تا به مطالعه و تعمق بیش تر درباره ی آن بپردازند. یکی از این ایران شناسان که خود نیولی نیز به نوشته های او برای مطالعه ی بیش تر ارجاع داده است(۱۱) شاپور شهبازی استاد وقت مطالعات ایران در دانشگاه اورگون شرقی بود که یکی از برجسته ترین ایران شناسان ایرانی معاصر به شمار می رفت و بیش تر نوشته های خود را در خارج از ایران و به زبان های انگلیسی و سایر زبان های اروپایی منتشر کرده بود.(۱۲) شهبازی در بخشی از کتابی درباره ی امپراتوری ایران که در سال ۲۰۰۵م. ازسوی انتشارات آی. بی. توریس در انگلستان و امریکا منتشر شده، به ایده ی ایران پرداخته است. در این نوشته، او بحث نیولی درباره ی ایده ی ایران را گسترش داده و این نظریه ی نیولی را که ایده ی ایران در دوره ی هخامنشی و اشکانی همانند دوره ی ساسانی سیاسی نبوده است، نقد کرده و با بهره گیری از منابع کهن ایرانی و غیر ایرانی و تفسیر آن متون نشان داده است که ایده ی ایران از دوره ی اوستایی و حتا کیانی (پیشا اوستایی) به بعد، ازجمله در دوره ی هخامنشیان و اشکانیان (پارت ها)، مفهومی سیاسی داشته و برای ایرانیان آن دوره ها بازتاب ملّیت و هویت ملّی بوده است.
به این شکل، متن کنونی هویت ایرانی، با توجه به برگردان نوشته ی شهبازی و افزوده های آقای اشرف، بسیار گسترده تر از نسخه ی انگلیسی چاپ شده ی آن در دانشنامه ی ایرانیکاست. متن نهایی به سلیقه ی من در هشت فصل سازماندهی شده که دربرگیرنده ی بحث نظری درباره ی روایت های موجود از هویت ایرانی، هویت ایرانی در دوره ی باستان (برگردان مقاله ی گراردو نیولی و شاپور شهبازی)، هویت ایرانی در قرون اولیه ی اسلامی، هویت ایرانی در دوره ی فرمانروایی ترکان، هویت ایرانی در عصر صفوی، هویت ایرانی در دوره ی مدرن یعنی دوران قاجار و مشروطیت و سرانجام هویت ایرانی در دوره ی پهلوی است.
اگرچه متن نهایی تا حدی برایند تلاش و دغدغه ی دوجانبه است، اما نگارنده به جز برگردان مقاله ی نیولی، شهبازی و همچنین افزودن برخی مطالب مربوط به نقل قول ها، اعم از متون تاریخی، دینی و یا دواوین شعرای کلاسیک ایران، تکمیل ارجاعات، تهیه ی کتابنامه ی فارسی و انگلیسی، فصل بندی نهایی، عنوان بندی های فرعی مباحث و سرانجام برخی افزوده های اندک در پانویس ها در توضیح برخی مطالب، دخل و تصرفی در متن نهایی آقای اشرف نکرده و آن چه از نظر خوانندگان می گذرد، درواقع نسخه ی برگردانده شده ی هویت ایرانی و اضافات و تکمیلات بعدی احمد اشرف به بخش های گوناگون آن است.
نگارنده امیدوار است که انتشار این کتاب در بحث هویت ایرانی و ریشه های تاریخی آن و در ادبیات مربوط به هویت و ملّیت در ایران سهمی داشته و برای ایرانیان، به ویژه نسل جوان ایرانی، در دنیای پیچیده و پر راز و رمز جهانی شدن و گسترش شبکه های ارتباطی جهانی، آگاهی بخش باشد. همچنین بر خود لازم می دانم از همه ی کسانی، اعم از دانشجویان، همکاران و پژوهشگران علاقه مند به بحث هویت در ایران، که جویای زمان تکمیل برگردان نوشته ی احمد اشرف بودند و مرا در این راه تشویق کردند و یاری داد ند سپاسگزاری کنم. دراین خصوص شایسته است تا به کمک بی شائبه ی دکتر محمدتقی راشد محصل، استاد و پژوهشگر زبان های باستانی و مترجم برخی از کتاب ها و متون دینی اوستایی و پهلوی به فارسی، اشاره کنم که مرا در یافتن معادل و رسم الخط فارسی واژگان کهن اوستایی و فارسی باستان یا پهلوی درخصوص مقالات نیولی و شهبازی یاری دادند. بیش از همه نیز امیدوارم که محصول نهایی را آقای احمد اشرف بپسندند و انتشار آن، سهم و نقش بزرگ ایشان در شناساندن هویت ایرانی به ایرانیان و ایران شناسان را آشکار کند.

حمید احمدی
فروردین ۱۳۹۵
دانشگاه تهران
hahmadi@ut.ac.ir

مقدمه

هویت ملّی و قومی، مانند دیگر پدیدارهای اجتماعی، مقوله ای تاریخی است که در سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی پدیدار می شود، رشد می کند، دگرگون می شود و معانی گوناگون و متفاوت پیدا می کند. ازاین رو، از عوامل گوناگونی که برای تعریف قوم و ملت، قومیت و ملّیت، و هویت قومی و ملّی در نظر آمده، همچون نژاد و سرزمین، دولت و تابعیت، زبان و سنت مشترک فرهنگی و ریشه های تاریخی، دین و ارزش های اجتماعی، اقتصاد و روابط تولید، هیچ کدام یا هیچ مجموعه ی مشخصی از آن ها را نمی توان ملاکی عام برای تعریف و تمیز قوم و ملت و هویت قومی و ملّی دانست. درخصوص هر قوم یا ملت، در هر دوره ای، مجموعه ای از چند عامل اهمیت می یابد و سیر حوادث و مشی وقایع تاریخی آن را دگرگون می کند. هویت قومی و ملّی امری طبیعی و ثابت نیست که پایه های مشخص و تغییرناپذیر داشته باشد بلکه پدیداری است که گذشته از عناصر عینی و آفاقی، ریشه در تجربه های مشترک و خاطرات و تصورات جمعی مردم دارد؛ در دوره ی تاریخی معینی ابداع می شود، خاطرات تاریخی در ارتباط با آن شکل می گیرد یا خاطرات فراموش شده درخصوص آن احیا می شود، قباله ی تاریخی برایش ثبت می شود و در سالگردها و سال روزها به حیاتش ادامه می دهد.
هویت قومی که از دوران پیش از تاریخ همچنان تداوم داشته است، ریشه در احساس تعلق به طایفه و تیره و قبیله و قوم و ایل دارد. افراد یک قوم یا طایفه که نیا و آداب و رسوم و کلانتران و کدخدایان مشترک دارند، در سرزمین معین زندگی می کنند، هم زبان اند، با یکدیگر در زمینه های اقتصادی هم یاری دارند، برای دفاع از منافع جمعی قوم و قبیله می جنگند و معمولاً با نام معین و هویت جمعی مشخص از اقوام و طوایف دیگر متمایز می شوند. درواقع، این احساس بسیار قدیمی قومیت و ایلیت را می توان از عناصر تاریخی هویت ملّی در عصر جدید دانست.
اما هویت ملّی درحالی که با هویت قومی بستگی هایی دارد، از پدیدارهای تاریخی عصر جدید است که در جریان پیدایش دولت های ملی در دو قرن گذشته در سراسر جهان شکل گرفته است.
هویت ملّی و قومی از تصور تمایز و رویارویی میان «ما» یا «خودی ها» در برابر «دیگران» یا «بیگانگان» نشئت می گیرد: ایران در برابر اَنیران (که در زمان ساسانیان رواج گرفت)، ایران در برابر توران (به مفهوم اسطوره ای و تاریخی و بعدها به منزله ی سرزمین مردمان ترک تبار)، ایران در برابر روم (نوعی تعبیر اسطوره ای و واقعی که درخصوص یونان و روم و بیزانس یا روم شرقی و امپراتوری عثمانی به کار می رفت)، عجم، عمدتاً ایرانی، در برابر عرب، تاجیک (فارسی زبان) در برابر ترک، ایران در برابر هند (از زمان صفویه) و ایران در برابر فرنگ (اروپا).
این احساس دوگانگی میان «ما و دیگران» اگر در حد اعتدال و معقول باشد می تواند همچون نیرویی برای هم یاری و اعتلای فرهنگی ظاهر شود و اگر به قلمرو تعصبات و دشمنی ها و کینه توزی های ملّی و قومی و نژادی درآید یا به بهانه ی چالش با تعصبات ملّی و قومی، به نفی و انکار و تمسخر میراث فرهنگی خویش بنشیند، نیرویی ویرانگر خواهد شد، زاینده ی دشمنی و ستیزه جویی.
در این کتاب پس از بررسی فشرده ی دیدگاه های مربوط به هویت قومی و ملّی، که بازسازی هویت ایرانی را در دوران ما شکل داده و به تصویر کشیده اند، تحول تاریخی هویت ایرانی در چند دوره ی متمایز تاریخی بررسی و تحلیل می شود: دوران پیش از اسلام، سده های میانه ی اسلامی تا دوران صفویه، پیدایش هویت «شیعی ـ ایرانی» در دوره ی صفوی و سرانجام پیدایش تطور و هویت ملّی ایرانی در قرن های نوزدهم و بیستم میلادی.

احمد اشرف

فصل نخست . مفاهیم و نظریه ها: هویت ایرانی به سه روایت

هویت ایرانی، مانند هر پدیده ی اجتماعی دیگر، به روایت های گوناگون به تصویر آمده است. دراین میان، سه روایت عمده در پاسخ به این سوال که «منشا پیدایش ملت ها چیست و به چه دورانی بازمی گردد؟» تدوین شده است که به ترتیب زمانی عبارت اند از: روایت «ملت گرا»، روایت «مدرن و پست مدرن»، و روایت «تاریخی نگر». روایت نخست، که آن را «ناسیونالیسم رومانتیک» نیز می خوانند، ملت را پدیدار طبیعی تاریخ بشر می انگارد که منشا آن را باید در دوران پیش از تاریخ جست. در تقابل با این دیدگاه، که از مقوله ی ناسیونالیسم افراطی است، روایت «مدرن و پست مدرن» در نیمه ی قرن بیستم تدوین شد و رواج گرفت. این دیدگاه ملت را پدیداری جدید می داند که ساخته وپرداخته ی دولت های ملّی در عصر جدید است و عمر آن از قرن هجدهم پیش تر نمی رود. افزون براین، بین هویت ملّی، که ویژه ی دنیای مدرن است، و هویت های پیش از آن گسستی تاریخی وجود دارد.
روایت سوم یا دیدگاه «تاریخی نگر» در این که هویت ملّی زاده ی دنیای جدید است با دیدگاه «مدرن و پست مدرن» هم آواز است، اما گسست بنیادین هویت ملّی همه ی ملل، به ویژه ایران، را با هویت گذشته ی آنان به استناد شواهد تاریخی بسیار نمی پذیرد. راه حلی که در این کتاب مطرح شده است و پیش از آن نیز در مقاله ی مندرج در ایران نامه در سال ۱۳۷۳ش. آمده بود، تمایزنهادن میان «هویت تاریخی ایرانی» و «هویت ملّی ایرانی» است؛ بدین معنی که «هویت تاریخی ایرانی» براساس شواهد بسیار که در این کتاب آمده است، از دوران ساسانی تنظیم و تدوین شده و به صور گوناگون تا قرن نوزدهم میلادی به دفعات بازسازی شده و در دو قرن اخیر به «هویت ملّی ایرانی» تحول یافته و به صورتی جدید ساخته وپرداخته شده است.

۱. روایت ملت پرستانه

از قرن نوزدهم ساختن مفاهیم مدرن ایران و هویت ایرانی تحت تاثیر دیدگاه ناسیونالیسم رومانتیک قرار داشته است. این هویت به کمک آثار فراوان مربوط به سنت های اسطوره ای و افسانه ای و تاریخ واقعی ایران رو به تکامل گذاشته است. شکل های گوناگون این دیدگاه نخست در اواسط قرن نوزدهم پیدا شد و بذرش با ادبیات انقلاب مشروطه رشد کرد،(۱۳) و سرانجام به بنیان ایدئولوژیک دولت پهلوی تبدیل شد و به ایجاد یک دولت ـ ملت مدرن ایرانی کمک کرد. نوشته های دانشمندان غربی و ایرانی در پیدایش این دیدگاه در زمینه ی مطالعات ایرانی نقش مهمی بازی کرد و سکوی پرش ایدئولوژیک گروه های ناسیونالیست ایرانی شد.
بدین ترتیب، نخستین روایتی که از هویت ایرانی در عصر جدید تدوین شد و میان روشنفکران رواج گرفت بازسازی هویت ایرانی بر مبنای دیدگاه تخیلی و احساساتی ملت پرستانه یا ناسیونالیسم رومانتیک بود. این روایت، که از منظر رومانتیک به منشا پیدایش ملل می نگرد، از اواخر قرن هجدهم در اروپا و امریکا سر برآورد و به نیروی محرک جنبش های ناسیونالیستی و وحدت ملّی در اروپا و امریکای قرن نوزدهم و کشورهای آسیایی و آفریقایی قرن بیستم تبدیل شد. در ایران نیز روشنفکرانی که با کشورهای اروپایی در تماس بودند و ناسیونالیسم رومانتیک را راه حل نهایی عقب ماندگی ایران می پنداشتند از این منظر به بازسازی مفهوم «ملت ایران»، «وطن پرستی»، «عشق به سرزمین پدری و مادری» پرداختند. این روشنفکران، چنان که به تفصیل خواهیم دید، بازسازی هویت ایرانی در قالب هویت ملّی را به مدد عناصری به انجام رساندند که در فرهنگ ایرانی قرن ها سابقه ی تاریخی داشتند. احساسات رومانتیک به وطن و ملت در آثار پیشگامان این جریان فکری همچون میرزا فتحعلی آخوندزاده، جلال الدین میرزا (پسر فتحعلی شاه) و میرزا آقاخان کرمانی کاملاً مشهود است. آثار آنان مشحون است از احساس دلتنگی برای میهن باستانی، بزرگداشت اساطیر ایرانی، دین زرتشت و تکریم زرتشتیان، برتری ملّیت بر دین، وطن پرستی در معنای فداکاری و شهادت برای حفظ وحدت ملّی و تمامیت ارضی سرزمین پدری و مادری و بیزاری از تازیان و مغولان و ترکان که در این دیدگاه پایه و مایه ی همه ی ناکامی ها و عقب ماندگی های ایران و ایرانی بوده اند.
برای نمونه، آخوندزاده در اصالت نژادی خویش می گوید: «گرچه علی الظاهر ترکم، اما نژادم از پارسیان است»(۱۴). درباره ی عناصر هویت ملّی خود می گوید: «زرتشتیان برادران و هم وطنان و هم جنسان و هم زبانان ما هستند... ما فرزندان پارسیانیم و بر ما تعصب پارسیان فرض است… یعنی تعصب وطن و هم جنسان و هم زبانان فرض است، نه این که تعصب دین، چنان که شعار فرنگیان است که تعصب وطن را علامت غیرت مندی و باعث نیک نامی می دانند»(۱۵). وی درباره ی زرتشتیان و ضرورت توجه و احترام به آن ها ازسوی ایرانیان می گفت: «جمیع فرزندان ایران زمین به تعصب برادری و هم وطنی، زرتشتیان ایران را اولاد خود شمارند و در ترفیه حال ایشان بکوشند... تا تخم این گروه فرشته خصال از ایران برچیده نشود»(۱۶). شیفتگی و دیدگاه های رومانتیک او در این عبارات آشکار است:

جگرم کباب شد ای ایران! کو آن شوکت و سعادت تو که در عهد کیومرث و جمشید و خسروپرویز بود...؟ مردم در زیر سایه ی سلطنت ایشان از نعمات الهی بهره یاب شده، در عزت و آسایش زندگی می کردند. بی چیزی و گدایی نمی دانستند، در داخل مملکت آزاد و در خارج آن محترم بودند. شهرت و عظمت سلاطین ایران کل آفاق را فرا گرفته بود(۱۷)...

این احساسات میهن پرستانه که از اواسط قرن نوزدهم پدید آمده بود، در جریان انقلاب مشروطه شکوفا شد و با کتاب های درسی و روزنامه ها اشاعه یافت و بُن مایه ی «هویت ملّی» در معنای امروزی آن شد. احساسات ملّی این دوران در جریان جنگ جهانی اول، که ایران را در معرض اشغال نیروهای درگیر در جنگ قرار داده بود، به شکل مقاومت در برابر تجاوزات همسایگان شمالی و جنوبی (امپراتوری بریتانیا) با حمایت امپراتوری آلمان متجلی شد. دولت مهاجرت به رهبری نظام السلطنه ی مافی و سیدحسن مدرس و گروهی از رجال ملّی و نیز کمیته ی ملّیّون ایرانی در برلین و سپس انتشار فصلنامه های ملّی کاوه و ایرانشهر در برلین و آینده در تهران نماد شکل گیری «هویت ملّی» در معنای امروزی آن بود.
با این مقدمات بود که «هویت ملّی مدرن» ایرانیان وارد عصر پهلوی شد و با تشکیل «دولت ملّی» در معنای کامل آن، که از آرمان های اصلی جنبش مشروطیت بود، روایت ملّی گرایی رومانتیک به تمام معنی در هویت ایرانی تبلور یافت. هم در این دوره بود که تحت تاثیر آثار شرق شناسان غربی و به خصوص ایران شناسان متخصص دوران هخامنشی تحولی در حافظه ی تاریخی ایرانیان پدید آمد و تاریخ ایران، که از اواخر ساسانیان تا مشروطه بیش تر مجموعه ای از اساطیر از دوران پیشدادی تا اشکانی (پارتیان) بود و سپس تاریخ مدوّن ایران را در برمی گرفت، به یک آگاهی تاریخی منظم از عهد هخامنشی تا دوران معاصر تبدیل شد. به این شکل بود که پدیده ی تازه ای به نام «ناسیونالیسم هخامنشی» زاده شد. نام کشور که در اروپا از عهد هخامنشی به «پارس» معروف بود به «ایران»، که چاشنی آریایی داشت، برگردانده شد، محمدرضاشاه لقب آریامهر یا خورشیدنژاد آریا بر خود نهاد، جشن های ۲۵۰۰ ساله ی شاهنشاهی برگزار شد و تاریخ شاهنشاهی به جای تاریخ هجری شمسی نشست. فرهنگستان زبان پارسی برپا شد تا آرزوی روشنفکرانی را برآورد که خواهان فارسی سره برای پاک سازی زبان فارسی از واژه های بیگانه و به ویژه واژگان تازی بودند.(۱۸)

نظرات کاربران درباره کتاب هویت ایرانی

سلام دوستان به جای نوشتن نظر در زیر کتاب میتوانید از قسمت گزارش مشکلات کتاب ها به دست اندرکاران برنامه گزارش دهید تا کتاب مورد نظر را اصلاح کنند بنده چند مرتبه این کار را انجام دادم ام و بسیار سریع نتیجه گرفته ام
در 8 ماه پیش توسط مصطفی شکوری مغانی
کتاب در اندروید اصلا قابل خواندن نیست، تمام حروف به هم ریخته است. البته در ویندوز می توان کتاب را خواند.
در 1 سال پیش توسط جلال فضل اللهی
۱۰۸۰۰تومان داده ام کتاب هویت ایرانی را دریافت کنم فقط نمونه کتاب را دریافت کرده ام و هرچه تلاش کردم کتاب کامل را نتوانستم دریافت کنم آیا این یک نوع کلاهبرداری نیست؟
در 1 سال پیش توسط h.z...ade
من هم ۱۰۸۰۰ تومان داده ام و تنها نمونه کتاب را دریافت کرده ام و اصلا نمی توانم کل کتاب را ببینم. ظاهرا هم و غم طراخان سایت هم این است که اپلیکیشن خود را معرفی کنند. خلاصه من مانده ام چه کنم.
در 1 سال پیش توسط kha...igi
اینم یک نوع کلاهبرداری است می گویند در این مملکت حساب و کتابی وجود ندارد چرا ما هم سوء استفاده نکنیم
در 1 سال پیش توسط h.z...ade