کتاب صوتی ذهن چینی اثر کریستوفر بولاس

کتاب صوتی ذهن چینی نوشته‌ی کریستوفر بولاس، جستاری میان‌رشته‌ای درباره‌ی دو سنت متفاوت اندیشیدن در شرق و غرب و نقطه‌ی تلاقی آن‌ها در روان‌کاوی است. بولاس در این اثر می‌کوشد نشان دهد که انسان‌ها فقط تحت‌تأثیر تجربه‌های شخصی خود فکر نمی‌کنند؛ زبان، فلسفه، شعر، آیین‌های اجتماعی و شیوه‌ی ارتباط با جمع نیز در شکل‌گیری ذهن آن‌ها نقش دارند. نسخه‌ی فارسی کتاب با ترجمه‌ی سحر اعلایی و صدای مهدی صفری از سوی آوانامه منتشر شده.

عنوان «ذهن چینی» ممکن است در نگاه اول این تصور را ایجاد کند که کتاب قرار است ویژگی‌های روان‌شناختی همه‌ی مردم چین را در قالب مجموعه‌ای از صفات ثابت توضیح دهد؛ اما موضوع اثر چنین نیست. بولاس از چین و سنت‌های فکری شرقی به‌عنوان زمینه‌ای برای مقایسه‌ی شیوه‌های متفاوت ادراک فرد، جمع، سکوت، کنش، طبیعت و تجربه‌ی درونی استفاده می‌کند. بنابراین با اثری تاریخی یا مردم‌شناختی درباره‌ی چین معاصر روبه‌رو نیستیم، بلکه کتاب در مرز میان روان‌کاوی، فلسفه و مطالعات فرهنگی حرکت می‌کند.

خلاصه کتاب صوتی ذهن چینی اثر کریستوفر بولاس

کریستوفر بولاس بحث خود را از این فرض آغاز می‌کند که سنت‌های فکری شرق و غرب، در طول تاریخ مسیرهای متفاوتی برای شناخت انسان و جهان پیموده‌اند. در سنت غربی، فردیت، استدلال تحلیلی، تعریف مفاهیم و تمایز میان سوژه و جهان اهمیت زیادی پیدا کرده است. در مقابل، بسیاری از جریان‌های فکری شرقی بر هماهنگی، رابطه، تجربه‌ی بی‌واسطه، سکوت، پذیرش و پیوند فرد با یک کل بزرگ‌تر تأکید کرده‌اند. نویسنده این دو مسیر را کاملاً جدا از یکدیگر نمی‌داند و روان‌کاوی را یکی از فضاهایی معرفی می‌کند که در آن عناصر هر دو سنت به هم نزدیک می‌شوند.

کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده است. بولاس در بخش نخست، «پیش‌انگاشت‌ها»، موضوعاتی مانند لحظه، خود به‌مثابه‌ی شعر و آیین‌های گذار را بررسی می‌کند. یکی از ایده‌های قابل‌توجه این بخش، ارتباط میان شعر و تجربه‌ی فردی است. از دید او، شعر در برخی سنت‌های شرقی فقط ابزاری برای بیان احساسات شخصی نیست، بلکه فضایی جمعی برای نگهداری و انتقال تجربه‌ی انسان به شمار می‌آید. فرد می‌تواند از طریق زبان شاعرانه چیزی از خود را بیان کند، بی‌آنکه ناچار باشد تمام تجربه‌ی درونی‌اش را به مفاهیم روشن و مستقیم تبدیل کند.

بخش دوم به موضوعاتی مانند دروازه‌ی زندگی، یکپارچگی معنوی، حرکت به درون و نسبت میان ناکنش‌گری و رضایت اختصاص دارد. بولاس در این بخش از مفاهیم فلسفه‌ی دائویی کمک می‌گیرد و آن‌ها را با آرای روان‌کاوانی چون دونالد وینیکات و مسعود خان مقایسه می‌کند. اهمیت خلوت، توانایی تنها بودن، ارتباط غیرکلامی و امکان تجربه‌کردن بدون دخالت دائمی ذهن تحلیلگر، از محورهای این قسمت‌اند. نویسنده می‌پرسد آیا روان انسان همیشه از راه تفسیر و توضیح شناخته می‌شود یا گاهی سکوت و مکث نیز راهی برای نزدیک‌شدن به حقیقت درونی‌اند.

در بخش سوم، «مفهوم‌پردازی‌ها»، کتاب به پرورش فرد، شکاف‌های تمدنی، غرق‌شدن در فکر و رابطه‌ی میان ذهن فردی و ذهن گروهی می‌پردازد. بولاس با اشاره به سنت کنفوسیوسی، نسبت فرد و جمع را بررسی می‌کند و سپس نشان می‌دهد که چگونه روان‌کاوانی مانند کارل گوستاو یونگ، ویلفرد بیون و هربرت روزنفلد نیز به شکل‌های گوناگون با مسئله‌ی روان گروهی، تجربه‌ی مشترک و تأثیر جمع بر فرد مواجه شده‌اند.

از نظر بولاس، روان‌کاوی فرویدی را می‌توان محل ملاقاتی ناخودآگاه میان شرق و غرب دانست. روان‌کاوی از یک سو به فرد، خاطرات شخصی، امیال و تعارض‌های درونی او توجه می‌کند و از سوی دیگر، بدون بررسی زبان، خانواده، فرهنگ و گروه نمی‌تواند ذهن فرد را به‌درستی بفهمد. به همین دلیل، «ذهن چینی» فقط مقایسه‌ای میان دو منطقه‌ی جغرافیایی نیست؛ کتاب پرسشی گسترده‌تر مطرح می‌کند: فرهنگ چگونه در ذهن جای می‌گیرد و ذهن چگونه تجربه‌ی فرهنگی را بازآفرینی می‌کند؟

معرفی نویسنده‌ی کتاب صوتی ذهن چینی

کریستوفر بولاس روان‌کاو، نظریه‌پرداز و نویسنده‌ی معاصر است که آثارش در گسترش نظریه‌ی روابط ابژه و روان‌کاوی پسافرویدی نقش مهمی داشته‌اند. او بیش از همه با مفهوم «دانسته‌ی نااندیشیده» شناخته می‌شود؛ مفهومی که به تجربه‌ها و شناخت‌هایی اشاره دارد که در روان ما حضور دارند، اما هنوز به صورت فکر یا زبان درنیامده‌اند. مفهوم «ابژه‌ی دگرگون‌ساز» نیز از دیگر ایده‌های تأثیرگذار اوست.

بولاس از آرای فروید، وینیکات و دیگر روان‌کاوان مکتب بریتانیا تأثیر پذیرفته است، اما نوشته‌هایش به فضای درمان محدود نمی‌شوند. ادبیات، زبان، فرهنگ، سیاست و شیوه‌های زندگی جمعی نیز در آثار او جایگاهی جدی دارند. «سایه‌ی ابژه»، «بودن یک شخصیت»، «پرسش بی‌نهایت» و «جهان ابژه‌های برانگیزاننده» از آثار شناخته‌شده‌ی او هستند.

در «ذهن چینی»، همین علاقه‌ی هم‌زمان به روان‌کاوی و فرهنگ گسترش پیدا می‌کند. بولاس به‌جای تمرکز بر یک پرونده‌ی بالینی، سنت‌های فکری را همچون نظام‌هایی زنده بررسی می‌کند که بر شکل تجربه‌کردن انسان اثر می‌گذارند.

چرا باید کتاب صوتی ذهن چینی را بشنویم؟

«ذهن چینی» فرصتی برای آشنایی با رویکردی متفاوت به روان‌کاوی فراهم می‌کند. در این کتاب، ذهن پدیده‌ای کاملاً فردی و جدا از تاریخ و فرهنگ نیست. شنونده درمی‌یابد که شیوه‌ی بیان احساسات، معنای تنهایی، رابطه با گروه و حتی برداشت ما از عمل‌کردن یا عمل‌نکردن، می‌تواند از سنت فرهنگی تأثیر بگیرد.

این کتاب همچنین مخاطب را با پیوندهای کمتر دیده‌شده‌ی روان‌کاوی با فلسفه‌ی دائویی، اخلاق کنفوسیوسی و شعر شرقی آشنا می‌کند. مقایسه‌ی آرای متفکران شرقی با نظریه‌های وینیکات، یونگ و بیون، امکان تازه‌ای برای فهم مفاهیمی مانند سکوت، خلوت، ذهن گروهی و ارتباط غیرکلامی به وجود می‌آورد.

نسخه‌ی صوتی با صدای مهدی صفری اجرا شده است. ساختار سه‌بخشی و فصل‌های نسبتاً مستقل کتاب نیز باعث می‌شود بتوان آن را در چند نوبت شنید و برای تأمل درباره‌ی هر بحث مکث کرد. بااین‌حال، متن ماهیتی نظری دارد و شنیدن برخی فصل‌ها به تمرکز نیازمند است. آشنایی مقدماتی با روان‌کاوی یا یادداشت‌برداری هنگام شنیدن می‌تواند در دنبال‌کردن ارتباط میان نام‌ها و مفاهیم کمک‌کننده باشد.

کتاب صوتی ذهن چینی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

شنیدن این کتاب به روان‌شناسان، روان‌درمانگران، روان‌کاوان و دانشجویان روان‌شناسی پیشنهاد می‌شود. دانشجویان و پژوهشگران فلسفه، مطالعات فرهنگی، جامعه‌شناسی و مطالعات شرق نیز می‌توانند از نگاه مقایسه‌ای آن بهره ببرند.

کتاب برای مخاطبانی مناسب است که به آثار فروید، وینیکات، یونگ و بیون علاقه دارند و می‌خواهند نسبت روان‌کاوی با فرهنگ و فلسفه را از زاویه‌ای متفاوت بررسی کنند. کسانی که درباره‌ی دائو، کنفوسیوس، شعر شرقی یا رابطه‌ی فرد و جمع مطالعه می‌کنند نیز با پرسش‌های قابل‌تأملی روبه‌رو خواهند شد.

اگر در جست‌وجوی کتابی ساده و کاربردی برای خودیاری، درمان اضطراب یا افزایش بهره‌وری هستید، «ذهن چینی» احتمالاً انتخاب مناسبی نیست. این اثر همچنین تاریخ سیاسی یا اجتماعی چین و گزارشی جامع از زندگی مردم این کشور ارائه نمی‌کند. مخاطب مطلوب آن کسی است که از مواجهه با بحث‌های نظری و میان‌رشته‌ای لذت می‌برد و آماده است برخی ادعاهای کتاب را با نگاه انتقادی دنبال کند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب صوتی ذهن چینی

• یونگ می‌گوید — ویلیام مک‌گوایر و ریچارد فرانسیس کرینگتون هال — آوانامه
• ملالت‌های تمدن — زیگموند فروید — انتشارات جامی
• ناخودآگاه جمعی و کهن‌الگو — کارل گوستاو یونگ — انتشارات جامی