فیدیبو نماینده قانونی نشر نی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب ابن بطوطه

نسخه الکترونیک کتاب ابن بطوطه به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب ابن بطوطه

ابن بطوطه از مردم طنجه مراکش بزرگ‌ترین و نامدارترین جهانگردان اسلام است(۲). وی در دوم رجب سال ۷۲۵ آغاز سفر کرد و در نیمه اول ذیحجه سال ۷۵۴ به موطن خود بازآمد و داستان سفر دور و دراز خود را در شهر فاس به ابن جُزَیّْ ــ یکی از فضلای مقیم آن دیار ــ املا کرد؛ سفری که او را از زادگاه خود در مغرب اقصی تا ساحل چین در شرق اقصی کشانیده بود. ابن بطوطه و ابن جُزَیّْ به فرمان سلطان ابوعنان فارِس پادشاه مراکش به ثبت گزارش آن سفر همت گماشتند و حاصل این کوشش کتابی بود که نامی مطنطن: «تحفة النظار فی غرائب الامصار و عجایب الاسفار» بر آن نهادند. این «تحفه اهل نظر» یا گزارش‌نامه عجایب و غرایبِ نزدیک به سی سال سفر معمولاً به‌نام اختصاری «رحله» یا «رحله ابن بطوطه» شناخته می‌شود.
ابن بطوطه چون پای در سفر نهاد بیست‌ویک سال داشت و چون به موطن خود بازگشت مردی پنجاه‌ساله بود.

ادامه...
  • ناشر نشر نی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 2.84 مگابایت
  • تعداد صفحات ۴۰۸ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب ابن بطوطه

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



بخش نخست: سیاح قصّه گو

۱. آشنایی با ابن بطوطه

نام و نشان

ابن بطوطه از مردم طنجه مراکش بزرگ ترین و نامدارترین جهانگردان اسلام است(۲). وی در دوم رجب سال ۷۲۵ آغاز سفر کرد و در نیمه اول ذیحجه سال ۷۵۴ به موطن خود بازآمد و داستان سفر دور و دراز خود را در شهر فاس به ابن جُزَیّْ ــ یکی از فضلای مقیم آن دیار ــ املا کرد؛ سفری که او را از زادگاه خود در مغرب اقصی تا ساحل چین در شرق اقصی کشانیده بود. ابن بطوطه و ابن جُزَیّْ به فرمان سلطان ابوعنان فارِس پادشاه مراکش به ثبت گزارش آن سفر همت گماشتند و حاصل این کوشش کتابی بود که نامی مطنطن: «تحفه النظار فی غرائب الامصار و عجایب الاسفار» بر آن نهادند. این «تحفه اهل نظر» یا گزارش نامه عجایب و غرایبِ نزدیک به سی سال سفر معمولاً به نام اختصاری «رحله» یا «رحله ابن بطوطه» شناخته می شود.
ابن بطوطه چون پای در سفر نهاد بیست ویک سال داشت و چون به موطن خود بازگشت مردی پنجاه ساله بود. اطّلاعات ما از زندگی او در فاصله میان آغاز و انجام سفر متکی به منبعی غنی و دست اول یعنی روایت خود اوست. اما از دوران کودکی و جوان سالی او تا روزی که طنجه را ترک کرد، و از سرگذشت ایام پیری او از آن گاه که در پایان سفر به فاس آمد، آگاهی زیادی نداریم. تاریخ تولد وی را ابن جُزَیّْ از قول خود او آورده است: دوشنبه ۱۷ رجب سال ۷۰۳. ظاهرا اوایل زندگی را در طنجه به فراگرفتن علوم مقدماتی معمول عصر و فقه مالکی که بیشتر مردم در شمال افریقا پیرو آن بودند ــ و هنوز چنانند ــ پرداخته بود. نسبت اللّواتی (منسوب به لواته از قبایل بربر) که به دنبال نام او آمده، نشانگر تبار غیرعربی اوست. هنگامی که طنجه را ترک کرد پدر و مادرش زنده بودند لیکن چیز زیادی درباره آن ها نمی گوید. مدّعی است که خاندانش، پدر در پدر، اهل فقه و قضا بوده اند. در داستان سفر او هم قراینی بر صحت این ادعا هست: در مکه یکی از فقهای اهل مغرب را ملاقات می کند که می گوید از دوستان پدر او بوده و چون به طنجه می آمده در خانه آنها منزل می کرده است. در سفر به اندلس هم قاضی شهر رُنْده را پسرعمّ خود معرفی می کند. قراینی از این گونه اجمالاً نشان می دهد که خانواده او اهل علم و فقاهت بوده اند.
اطلاعات ما از سال های آخر زندگی ابن بطوطه ــ پس از بازگشت از سفر ــ منحصر است به سه منبع؛ اول آن چه لسان الدین خطیب در کتاب خود از قول شیخ ابوالبرکات بلفیقی نقل کرده است(۳). دوم آن چه ابن خلدون در مقدمه تاریخ خود آورده است(۴) و سوم روایت ابن حجر در کتابی مشتمل بر شرح حال بزرگان و نام آوران قرن هشتم هجری(۵). از روی هم رفته مطالب آن سه منبع این مقدار پیداست که داستان های عجایب سفر وی بگومگوهای زیادی را برانگیخته و برخی از درباریان ابوعنان او را به دروغ زنی و جعل اکاذیب متهم کرده اند. باز از همین منابع برمی آید که وی بقیه عمر را در یکی از شهرهای مراکش به قضاوت اشتغال داشته و در سال ۷۷۰ چشم از جهان بربسته است. در هرحال نشانی که در روزگار ما از ابن بطوطه برجای مانده کتابی است که داستان دلکش سفر او را دربردارد و گوری در گوشه ای از طنجه، با ضریحی محقر و مناره ای سبز، که به نام او شناخته می شود.

نقش ابن جُزَیّْ در فراهم آوردن رحله

ابن بطوطه، ابن جُزَیّْ را در سفر اندلس دیده و شناخته بود. ابن جُزَیّْ گزارش این ملاقات را در رحله آورده است: به مناسبت ورود ابن بطوطه به غرناطه در یکی از باغ های شهر جمعی از شعرا و فضلا گرد آمده بودند، ابن جُزَیّْ جوانی فاضل از دبیران دربار سلطان ابوالحجاج پادشاه غرناطه نیز در آن میان بود. ابن بطوطه در آن محفل داستان سفرهای خود را بازمی گفت و از بزرگانی که در طی آن سفر دراز به دیدارشان نایل آمده بود یاد می کرد و ابن جُزَیّْ نام آنان را از برای خود می نوشت. پیداست که ابن جُزَیّْ از همان ملاقات شیفته قصه های دل انگیز سفر شیخ گردیده و آرزو داشته است که این داستان ها به رشته تحریر کشیده شود و شاید هم او بود که بعدها، آن گاه که ابن بطوطه را در دربار ابوعنان پادشاه مراکش (۷۴۹ــ۷۵۹) بازیافت، این اندیشه را در ذهن پادشاه القا کرد. هرچه هست، چراغ عمر این جوان فاضل دبیرپیشه در ۳۶ یا ۳۷ سالگی با پایان کار نگارش رحله خاموش گردید(۶).
دستور پادشاه چنان بود که ابن بطوطه گزارش آن چه در سفرها دیده و در خزانه خاطر گرد آورده است املا کند و ابن جُزَیّْ پس از تنقیح و تهذیب آن کتابی فراهم آورد. نحوه کار بدین گونه بود که نخست داستان ها به آن صورت که ابن بطوطه املا می کرد به روی کاغذ می آمد و آن گاه ابن جُزَیّْ خود به تلخیص و تهذیب آن یادداشت ها می پرداخت. کار املای کتاب در سوم ذیحجه سال ۷۵۶ خاتمه یافت(۷). ابن حجر از یادداشتی به خط ابن مَرْزوق (یکی از علمای معاصر ابن بطوطه) چنین نقل می کند که کار تحریر و تنمیق (آراستن) کتاب با ابن جُزَیّْ بوده که خطی نیکو می نوشته و در ادب و نویسندگی دستی داشته است. در واقع کار ابن جُزَیّْ از آن چه به روزگار ما «ویراستاری» خوانده می شود فراتر می رفته است چه او گاهی مطالبی را بر متن کتاب افزوده و گاهی نیز دخل و تصرف های دیگری را به عنوان «تلخیص» روا داشته است. در مورد اضافات خوشبختانه ابن جُزَیّْ آن چه بر گفته های ابن بطوطه افزوده است مشخص گردانیده و کار خواننده ای را که تنها به دنبال اصل گزارش جهانگرد باشد آسان کرده است(۸).

مشکلات رحله

آیا ابن بطوطه داستان این سفر طولانی را از روی یادداشت هایی که در حین سفر فراهم آورده بود املا می کرده یا اتکای وی در این کار تنها به حافظه استثنایی و کم نظیر خود بوده است؟ اگر شقِّ دوم درست باشد باید گفت که وی به راستی حافظه ای خارق العاده داشته است. مردم بدوی که از دسترسی به قلم و کاغذ محرومند به ناچار بر حافظه خود تکیه می کنند. حافظه این مردم معمولاً بسیار نیرومندتر از حافظه مردمانی است که در جوامع پیشرفته تر زندگی می کنند و با آشنایی به خط و کتابت نیاز ندارند که همه چیز را به خاطر بسپارند. اما مطالب رحله، اگر بدون استفاده از یادداشت های مکتوب املا شده باشد، حتی در مقیاس حافظه مردم بدوی شگفت انگیز است. چگونه ابن بطوطه توانسته بود اسامی آن همه عالم و عامی و صوفی و امیر و وزیر و دیوانی و بازاری را در طول مدت سی سال به یاد داشته باشد؟
با گسترش یافتن دامنه سفر به بلاد غیرعربی سروکار ابن بطوطه با تعداد زیادی اسامی نامانوس مکان ها و انسان ها بود که حتی تلفظ آن ها برای یک عرب دشوار است و عجیب آن که ابن بطوطه تلفظ این اسم ها را، به طوری که شنیده بود، با دقت تمام به دست می دهد(۹). البته تضمینی نیست که آن چه ابن بطوطه در لفظ عامه شنیده و به خاطر سپرده در تمام موارد با صورت صحیح این کلمات منطبق باشد و نیز یقین نداریم که برخی از این کلمات در زیر قلم ابن جُزَیّْ گرفتار تحریف یا تصحیف نشده باشد.
با توجه به دشواری های بالا چنین می نماید که ابن بطوطه دست کم اسامی امکنه و اشخاص را بر روی کاغذ می آورده است. وی در جایی می گوید که یادداشت هایی را که از سنگ نبشته های قبور بخارا فراهم کرده بود در غارت کفار هند از دست داده است. این تنها موردی است که ابن بطوطه از یادداشتی کتبی از دیده ها و شنیده های خود سخن می گوید. اما همین گفته را می توان دلیل روشنی دانست بر این که ابن بطوطه مطالب مهم را روی کاغذ یادداشت می کرده است چنان که در جایی دیگر می گوید وقتی سلطان هند عازم سفر به نواحی معبر بود مواردی را که می خواست به عرض برساند یادداشت کرده و در حضور سلطان مطرح ساخته است. سلطان هند به فارسی سخن می گفت و ابن بطوطه به سبب آن که تسلط کافی بر فارسی نداشت رووس مطالب را روی کاغذ آورده بود تا کار خود را آسان تر گرداند. فارسی ابن بطوطه رسا نبود و نمی توانسته است مقصود او را تفهیم کند. لذا سلطان می گوید: «به زبان خودت حرف بزن». سلطان عربی می فهمید لیکن نمی توانست به آن زبان تکلم کند. هرچه هست این داستان نشان می دهد که ابن بطوطه در مواردی به یادداشت کردن مطالب می پرداخته و از همین روی گمان می رود در املای سفرنامه هم از یادداشت های پراکنده ای که با خود داشته استفاده کرده باشد.
ابن بطوطه برخی از شهرها را دوبار (مانند شیراز و اصفهان و بصره و بغداد) یا چند بار (مانند مکه و مدینه) دیده و به لحاظ تاریخی گاهی چند سال در میان آن دیدارها فاصله افتاده است. وقایع مربوط به این سفرهای مختلف معمولاً در یک جا یعنی در ذیل همین سفر اول نقل می شود. برای نمونه داستانی را که ابن بطوطه از ملاقات با سلطان قطب الدین تهمتن در جزیره هرمز و منازعات آن پادشاه با برادرزادگان خود آورده است یاد می کنیم.
این داستان در طی سفر از عمان به مکه ــ از طریق هرمز، لار، قطیف و یمامه ــ در سال ۷۳۲ ذکر شده است و حال آن که نزاع و زدوخورد در میان قطب الدین تهمتن و برادرزادگانش پانزده یا شانزده سال پس از این تاریخ رخ داده و پیداست که این داستان به سفر دوم ابن بطوطه به جزیره هرمز مربوط است که در اوایل سال ۷۴۸ به هنگام بازگشت از هندوستان برای بار دوم به آن جزیره رفته بود.
نظیر این مشکل تاریخی در شرح سفر به شیراز و لرستان هم وجود دارد زیرا مطالبی که درباره شاه شیخ ابواسحاق و اتابک افراسیاب آمده با تاریخ سفر اول ابن بطوطه به این نقاط تطبیق نمی کند و شکی نیست که داستان های مربوط به دو سفر جداگانه که به فاصله پانزده سال انجام شده درهم آمیخته و می توان احتمال داد که این آمیختگی ها در جریان تلخیص یادداشت هایی که ابن بطوطه املا کرده بود، درنتیجه دستکاری های ابن جُزَیّْ پیش آمده است.

ابعاد چهارگانه رحله

خواننده هوشمند رحله لامحاله به یکی از ابعاد چهارگانه آن دل می بندد: در نخستین گام مردی را در برابر خود می یابد که قصه سفری دور و دراز بازمی گوید و او را با خود و همراه خود به تماشای عجایب دنیای کهن و دیدار با بسیاری از چهره های تاریخی نیمه اول قرن هشتم هجری فرامی خواند.
ابن بطوطه مردی گرم سخن و آسان گیر است که با خواصّ و عوام به یکسان می جوشد و خواننده که با او همسفر گشته است خود را گاهی در مسجد و گاهی در خانقاه، زمانی در میان کسبه و بازاریان و زمانی در مجالس امرا و دیوانیان می بیند. طبعا خواننده می خواهد این قصه پرداز غربت آشنا را بشناسد و هر قدم که فراتر می رود او را با این مرد که افسون زده سفر و عاشق افقهای مجهول و سرزمین های ناشناخته است انس و الفتی پیدا می شود و یک نوع احساس عاطفی از آن میان سر برمی کشد؛ احساسی که معمولاً انسان ها از اوان کودکی در برابر قصه پردازان دارند. این را بُعد شخصی رحله می نامیم و آن گاه جنبه دیگر کتاب یعنی بُعدِ جغرافیایی آن جلب نظر می کند. سفری است از طنجه در ساحل اقیانوس اطلس تا بنادر شرقی چین در کناره دوردست اقیانوس آرام. سفری که از بیابان ها و دشت ها و کوه ها و دریاهای فراوان می گذرد، گاهی در قایق های کوچک شط العرب، گاهی در سفاین بزرگ چینی موسوم به جُنگ و بیشتر در کشتی هایی از تخته پاره های به هم پیوسته با الیاف درختان خرما و به پشتگرمی مهارت و تسلط ملاحان سواحل دریای سرخ و عمان و خلیج فارس سینه آب ها را می شکافد و پیش می رود.
روزی همراه قافله حج در بیابان به شوق کعبه قدم می زند و روزی در اردوی مغولان از بغداد به تبریز یا از سرای به قسطنطنیه ره می سپارد. صحاری افریقای مرکزی را به دنبال مسوفه های نقابدار می پیماید. در قلب افریقا یا در جزایر جنوب هندوستان به نقاطی می رود که جهان غرب را تا قرن هجدهم خبری از آن ها نبود. توصیفات راجع به راه های ارتباطی، وسایل حمل ونقل، آب وهوای نقاط مختلف، درخت ها و میوه ها و سبزی ها، محصولات زراعتی و صنعتی، شهرها با شرایط و اوضاع و احوال طبیعی و اجتماعی آن ها از مظاهر عمده بُعدِ جغرافیایی رحله است و نیز از همین مقوله است اشارات ابن بطوطه به جنبه های تجاری و اقتصادی و وضع معیشت اهالی در بلادی که از آن ها دیدن می کند. این گونه اطلاعات از همان آغاز سفر در رحله پراکنده است و به تدریج که ابن بطوطه سری در میان سرها درمی آورد و با طبقات ممتاز و پولدار و بازرگان محشور می گردد و خود نیز از مال ومنال دنیا بهره مند می شود توجه او به این مطلب فزونی می گیرد.
خواننده ای که همراه ابن بطوطه به دیدن این نقاط می رود با اقوام و مللی از درجات مختلف تمدن و آداب و رسوم و سنت های متنوع برخورد می کند، در میان طبقات مختلف مردم از ایلیاتی و روستایی و شهری کشانده می شود. در طول راه با کاروانیان که از همه نوع آدم در آن بودند درمی آمیزد و در آبادی ها و شهرها با عامه مردم و هم با قشرهای ممتاز اجتماع چون علما و مشایخ و اعیان و امرا و حکام برخورد می کند. خود کاروان چنان که اشاره کردیم نمونه کوچک متحرکی از اجتماع بود که در آن، صوفی و ملا و بازاری و دیوانی و حاجی و زن و مرد همگام با یکدیگر ــ ولی با انگیزه های گوناگون و مقاصد مختلف ــ راه می سپردند. نیازمند تنگدست به امید پیداکردن لقمه ای نان و فراخی معیشت، سوداگر زراندوز در طمع مال بیشتر، طلبه در جستجوی دانش و درک محضر اساتید بزرگ روزگار، صوفی در سیر آفاق و انفس و به هوای دیدار مرد خدایی که بدو بیاساید، زایر به شوق جمال کعبه و زیارت مشاهد اولیای خدا که به تربت آنان تبرک جوید و سیاه نامه اعمال به آب توبه فرو شوید و این همه معمولاً در حفاظت جنگاوران حرفه ای، سربازانی که امنیت کاروان در گرو هوشیاری و مردانگی و جلادت آنان بود.
پس علاوه بر بُعد جغرافیایی که پیشتر یاد کردیم ملاحظات اجتماعی و فرهنگی رحله از اهمیت خاصی برخوردار است و همچنین است بُعدِ چهارم یعنی اطلاعات مربوط به جریانات سیاسی عصر و خبرهای دست اول از رویدادهای نظامی و بندوبست های درباری که از این لحاظ باید رحله را جزو منابع معتبر تاریخ آن روزگار به شمار آورد. ناگفته پیداست که این بُعد از رحله که می توان آن را جنبه تاریخی و وقایع نگاری نامید با بُعدِ دیگر آن که ناظر به جنبه اجتماعی و فرهنگی است و نیز با بُعدِ جغرافیایی آن که ناظر به توصیف راه های ارتباطی و اوضاع و احوال طبیعی و شرایط اقلیمی امکنه و بلاد مختلف است درهم آمیخته و همین آمیزش و امتزاج است که قصه این سفر طولانی را قوت و جاذبه خاصی می بخشد و رحله را حتی در میان سفرنامه های جهانگردان نامی دنیا از موقعیتی ممتاز و بی همتا برخوردار می سازد.

مراحل سفر

سفرنامه ابن بطوطه در دو جزء فراهم آمده است: جزء اول شامل گزارش سفر از آغاز تا هنگام ورود به هندوستان (۷۲۵ تا ۷۳۴) و جزء دوم شامل بقیه داستان تا پایان سفر (اواخر ۷۵۴)، مراحل این سفر طولانی و مسیر آن را به بخش های زیر می توان تقسیم کرد:

بخش اول: افریقای شمالی، مصر، فلسطین، سوریه تا مکه
بخش دوم: عراق، خوزستان، لرستان، اصفهان، شیراز ــ بازگشت به مکه
بخش سوم: یمن، سومالی، زنگبار، خلیج فارس ــ بازگشت به مکه
بخش چهارم: مصر، سوریه، آسیای صغیر تا دریای سیاه
بخش پنجم: کریمه، استانبول، روسیه، بلاد قبچاق تا خوارزم
بخش ششم: ترکستان، خراسان، افغانستان تا مرز هندوستان
بخش هفتم: هندوستان
بخش هشتم: مالابار، بنگاله، جزایر مالدیو، سیلان، مالزی، شرق دور و چین
بخش نهم: بازگشت از راه جنوب هندوستان، هرمز، شیراز، اصفهان، بغداد، شام، مصر، مکه تا فاس
بخش دهم: سفر به اندلس و بازگشت به فاس
بخش یازدهم: سفر به افریقای غربی: صحرا، امپراتوری مالی، تکدا ــ بازگشت به فاس

این مسیر را اگر روی یکی از نقشه های جغرافیایی این زمان تعقیب کنیم قلمرو بیش از چهل و چهار دولت را شامل می شود. در آن زمان تعداد حکومت های محلی مستقل و نیمه مستقل در آن نواحی از این هم بیشتر بود. ابن بطوطه در مورد بسیاری از آن ها گزارش های دست اول می دهد که به لحاظ تاریخی درخور اهمیت فراوان است.

شخصیت ابن بطوطه

و اما تصویر ابن بطوطه به عنوان قصه گویی گرم دهن و هوشیار و خوش حافظه و صمیمی هیچ گاه از ذهن خواننده دور نمی افتد. او که همچون ابوزید، قهرمان خیالی قصه های مقامات حریری، گاهی در کسوت زاهدان است و زمانی در ربقه فقیهان، رویی به سوی طاعت و تجرد و اخلاص و وارستگی دارد و پایی در بند هوس و شهوت و جاه و دنیاداری، سیاح است و محدث است و قاضی است و متولی اوقاف و حاشیه نشین دربار سلاطین و ثناخوان خوان نعمت و ضیافت ارباب قدرت و مکنت، اما در همه حال هوشیار است و تیزبین ونکته سنج و برای خواننده رحله قصه گویی است زیرک و دوست داشتنی، که هیچ دقیقه ای از زیرکی های اهل روزگار از نظر تیزبین او پنهان نمی ماند و زیرکی ها و گربزی های خود را نیز بی هیچ پرده پوشی و ریاکاری با خواننده در میان می گذارد. روایت با عبارتی پراحساس از حسب حال قصه پرداز آغاز می شود:

روز پنجشنبه دوم ماه رجب سال ۷۲۵ به قصد حج و زیارت قبر پیغمبر، یکه و تنها، از زادگاه خود طنجه بیرون آمدم. نه رفیقی داشتم که به صحبتش دل بندم و نه کاروانی که با آن همراه گردم. میل شدید باطنی و اشتیاقی که برای زیارت آن مشاهد متبرکه در اعماق جانم جایگزین بود مرا بدین سفر برانگیخت. دل بر هجران یاران نهادم و بسان مرغی که از آشیان خود جدا افتد از وطن دوری گزیدم. در آن هنگام پدر و مادر من در حال حیات بودند و دوری ما در یکدیگر سخت موثر بود. من بیست ودوسال داشتم...

خواننده رحله که آشنایی خود را با ابن بطوطه از اینجا آغاز می کند او را جوانی احساساتی، شکننده و احیانا در خور ترحم می پندارد. حکایت مراحل نخستین سفر هم این تصویر ذهنی را تقویت می کند.
نخستین شهری که ابن بطوطه پس از ترک زادگاه خود از آن یاد می کند تلمسان است که پایتخت شاخه ای از خاندان بنی عبدالواد بود: خاندانی از قبایل بربر که با استفاده از ضعف پادشاهان الموحدین، در غرب الجزایر حکومتی تشکیل داده بودند و دم از استقلال می زدند. ابن بطوطه در این شهر با دو نفر که به سفارت از طرف پادشاه افریقیه (شامل الجزایر شرقی و تونس امروز) نزد امیر تلمسان آمده بودند آشنا می شود. یکی از آن دو قاضی بود و دیگری نیکمردی تاجرپیشه به نام شیخ ابوعبداللّه زبیدی، ابن بطوطه همراه آنان راه تونس درپیش می گیرد. دوستان تازه در میان راه بیمار می شوند و یکی از آنان (قاضی) وفات می یابد. او را به خاک می سپارند. ابن بطوطه معطل نمی شود و با عده دیگری از بازرگانان تونسی راه را ادامه می دهد تا الجزایر(۱۰) و آنجا در انتظار شیخ زبیدی می ماند که پس از اندک زمانی فرا می رسد و پسر قاضی متوفی را نیز همراه خود می آورد. از الجزایر به سوی بجایه که سومین شهر بزرگ این نواحی بود رهسپار می شوند. شیخ زبیدی در خانه قاضی شهر منزل می کند، پسر قاضی را نیز فقیه شهر به خانه خود می برد و ابن بطوطه که هنوز به چشم طلبه ای جوان و ناچیز نگریسته می شد تنها می ماند و بیمار می شود. قاضی شهر پندش می دهد که چند روزی در بجایه بماند و استراحت کند لیکن او نمی پذیرد: «گفتم اگر مرگ من فرا رسیده است چه بهتر که در راه خانه خدا بمیرم». شیخ زبیدی را دل به حال مسافر جوان می سوزد. او می داند که راه پرمخاطره است و اسب ابن بطوطه برای مقابله با خطر حمله دزدان عرب شمال افریقا مناسب نیست. از او می خواهد که آن اسب را با اضافه باری که داشته بفروشد و خود اسبی رهوارتر و چادری به او می بخشد. ابن بطوطه پس از نزدیک سی سال که داستان سفر خود را می گوید آن لطف شیخ را فراموش نکرده است. سپاس می گزارد و می گوید: «این نخستین نمونه از الطاف الهی بود که در راه حجاز بر من رخ نمود».
***
قلمرو حکومت بنی حَفْص آشفته و ناامن بود. علاوه بر تهدید خارجی از ناحیه قوای بنی عبدالوادی اختلافات داخلی اعضای خاندان نیز این آشفتگی را دامن می زد و اعراب بنی هلال که تقریبا سه قرن پیشتر از مصر آمده بودند در تمام این ناحیه مسلط بودند و کاروان ها از دستبرد آن ها امان نداشتند.
از بجایه به شهر قسنطین می رود. در اینجا نیز حاکم شهر به داد او می رسد. کاروانیان در خیمه ها خوابیده بودند و باران شدیدی درگرفته بود. حاکم شهر بر این طلبه جوان که جامه ای ژنده و خیس و گل آلود داشت رحم می کند و لباسی از منسوجات بعلبک به عنوان جامه احرام با دو دینار پول طلا به او می دهد. قصه گوی ما این دو دینار را پیش درآمد پول های فراوان دیگری می داند که بعدها از امرا و پادشاهان به او رسید: «این اولین فتوحی بود که نصیب من شد».
مراحل نخستین سفر سخت دشوار بود و ابن بطوطه مسافری تازه کار و فقیر که کسی به چیزیش نمی گرفت. در راه تونس باز بیمار می شود و از ناتوانی خود را به زین اسب می بندد تا بتواند خود را نگاه دارد و نیفتد. سرانجام که به تونس می رسد، مردم تا بیرون شهر به استقبال آشنایان و کسان خود آمده و با آنان گرم گرفته بودند؛ ابن بطوطه در گوشه ای پریشان و نگران و تنها مانده بود. احدی اعتنایی به او نمی کرد. احساس غریبی و بی کسی کلافه اش می کرد: «اشک بر دیدگانم حلقه زد. یکی از حجاج حال مرا دریافت و به سوی من آمد و سلام کرد و با هم مانوس شدیم تا به شهر رسیدیم».
مسافر در آن روزگار چون به شهری غریب می رسید اگر فقیه یا قاضی بود به خانه همتای خود در آن شهر می رفت و اگر بازرگان و اهل کسب و حرفه بود نیز در خانه همکاران و اهل حرفه و روسای اصناف از او پذیرایی می شد. ابن بطوطه طلبه ای گمنام بود که طبعا می باید در مدرسه و میان طلاب منزل کند. نخستین بار بود که وی با مدرسه ای بزرگ و نامدار چون جامع الکتُبیین آشنا می شد. طنجه به روزگار جوانی وی بندری نسبتا فعال بود ولی از مراکز علم و ادب شمرده نمی شد. امّا تونس پررونق ترین شهرهای مغرب بود. ابن بطوطه دوماهی در این شهر ماند، در مدرسه الکتُبیین و جامع اعظم زیتونه با جماعتی از علمای آن سامان آشنا گردید. چون قافله حاج از تونس به راه افتاد او را به عنوان قاضی قافله برگزیدند. از آن پس مسافر ما قدم به قدم از تاریکخانه خمول و گمنامی بیرون می آید و سری در میان سرها برمی آورد. در همان قافله دختر یکی از روسای اصناف را نامزد خویش می کند و در اواخر محرم ۷۲۶ پس از آن که به طرابلس (تریپولی ـ لیبی) می رسد ترتیب عروسی را می دهد لیکن کمی بعد آن دختر را به علت اختلافی که با پدرزن خود پیدا می کند رها می سازد و بلافاصله دختر یکی از طلاب فاس را به زنی می گیرد و طبعا این ازدواج او را به جماعت اهل علم نزدیک تر می گرداند و در این زمان تقریبا هفت ماه از آغاز سفر او می گذشت.
ظاهرا اول بار که ابن جُزَیّْ حاشیه ای به روایت ابن بطوطه می زند در ابتدای سفری است که از تونس به طرابلس می رفته و در سر راه به شهر ساحلی صفاقس رسیده بوده است. آنجا که ابن بطوطه از نخستین ازدواج خود سخن می گوید. ابن جُزَیّْ درباره صفاقس دو شعر از دو شاعر مختلف نقل می کند که یکی زیبایی های آن شهر را ستوده و گفته است دریا سر در دامن این شهر نهاده و امواج آن عاشقی را می ماند که پیش می آید تا معشوق خود را در آغوش گیرد. اما شاعر دیگر شهر را دچار نکبت و فلاکت می بیند که در کشمکش میان مسیحیان و بدویان گیر کرده است. شاعر می گوید هربار که دریا خیز برمی دارد تا از این شهر دیدن کند همین که نزدیک می شود چشم اش بر مردم شهر می افتد پشیمان می شود و عقب می نشیند.
***
سرانجام قافله حاج به اسکندریه رسید که در آن روزگار از مراکز مهم دنیای اسلام به شمار می آمد. اسکندریه ابن بطوطه را با دنیای تازه ای آشنا ساخت. ابویحیی زکریا نام پادشاه سابق بنی حفص که به لحیانی (ریشو) معروف بود به اصطلاح امروز به عنوان پناهنده سیاسی در این شهر می زیست. او در ۷۱۷ از تونس رانده شد و به کشور مصر آمد. سلطان مصر دستور داد که او را در ساختمان دولتی (دارالسلطنه) در اسکندریه منزل دهند و روزانه یکصد درهم مستمری از برای او مقرر فرمود. لحیانی سه پسر داشت که ظاهرا دوتا از آن ها در مصر متولد شده بودند و به همین مناسبت اسم یکی را «اسکندری» و اسم دیگری را «مصر» گذاشته بود. از عجایب روزگار آن که «اسکندری» در همان اسکندریه مرد و مصری از آن شهر بیرون رفت و عمری طولانی داشت. عده زیادی از اندلسی ها و مردم افریقای شمالی در این شهر می زیستند و مذهب مالکی در آنجا رواجی داشت. ابن بطوطه چند هفته در اسکندریه درنگ کرد و چنین به نظر می رسد که این توقف کوتاه اثراتی دیرپای در شخصیت او بر جای نهاده باشد. تاکنون جوانی بود ساده و بی ادعا و زودرنج که به دو دینار پول خرسند می گشت و تنها آرزویش آن بود که در زمره حاجیان دیگر به زیارت خانه خدا نایل آید. اما از این پس او را مردی می بینیم با تمایلات متضاد و مقاصد و اهداف متنوع، با شخصیتی بغرنج و ذووجوه، که گاه در محضر درس استادان حدیث در دمشق و بغداد زانو می زند و گاه خرقه می پوشد و طوق اخلاص پیران روشندل طریقت بر گردن می نهد و درعین حال مرد جنگ است و اگر پایش بیفتد نیزه و شمشیر به دست می گیرد و در میدان نبرد می رود. روزی در خانقاه اخیها و اهل فتوت فرود می آید و دل در صفا و مروت و ایثار آنان می بندد و روزی دیگر به دستگاه جباران زمان تقرب می جوید و از ورای بندوبست های وحشتناک در آب های گل آلود دام می گسترد و به شکار می نشیند.

نظرات کاربران درباره کتاب ابن بطوطه

کتاب شیرین و درجه یکیه از دستش ندید
در 1 هفته پیش توسط
میشه این کتابو جزو تخفیفات بذارین؟
در 1 سال پیش توسط
کتاب به قلم یکی از دانشمندان برجسته نوشته شده‌است. مؤلف، که عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی است، با قلمی شیوا زندگی ابن‌بطوطه و ابعاد گوناگون شخصیتی او را برای ما به نگارش درآورده‌است. منبع اصلی او سفرنامهٔ ابن‌بطوطه است و در کنار آن از منابع فرعی و البته دست‌اول نیز استفاده کرده‌است. نثر کتاب دقیق و شیوا و پیراسته است و خواننده را با خود به قرن‌ها پیش می‌برد. گویی که ابن‌بطوطه در پیش چشم خواننده قرار دارد و خواننده ناظر کارها و سفرها و رفتارهای اوست.
در 1 سال پیش توسط
/// ◄فیدیبو:باسلام قیمت درنظر گرفته شده، علاوه بر حق ناشران نویسنده یا مترجم شامل هزینه های مختلف تولید و عرضه کتاب ها بر بستری مناسب و با کیفیت جهانی است. هدف این است که کتاب ها با مناسب ترین قیمت در اختیار شما قرار گیرد. بامهر /// سلام.ببخشید خیلی گرونه
در 2 سال پیش توسط