
عسکری پاشایی، مشهور به ع پاشایی، نویسنده، مترجم، شاعر و پژوهشگر ایرانی، متولد سال ۱۳۱۸ در ساری است. نام او با کتابهایی درباره آیین بودا، ذن، فلسفه چین و فرهنگ ژاپن پیوند خورده است. خوانندگان شعر فارسی نیز او را با همکاریاش با احمد شاملو در کتاب «هایکو، شعر ژاپنی از آغاز تا امروز» و پژوهشهایش درباره شعر شاملو میشناسند. پاشایی از چهرههایی است که بخش بزرگی از زندگی حرفهای خود را به معرفی اندیشه و ادبیات شرق اختصاص داده است.
ع پاشایی در سال ۱۳۱۸ در ساری به دنیا آمد و دوران دبستان و دبیرستان را در زادگاهش گذراند. او در سال ۱۳۳۸ وارد دانشسرای عالی تهران شد و در رشته فلسفه و علوم تربیتی تحصیل کرد. در سال ۱۳۴۱ نیز از این دوره فارغالتحصیل شد. پاشایی در دوران تحصیل، آیین بودا را مطالعه میکرد. به پیشنهاد محمود هومن، استاد فلسفه، مقالهای در این زمینه نوشت. این کار، یکی از گامهای آغازین او در مسیری بود که بعدها با تألیف و ترجمه کتابهای متعدد ادامه پیدا کرد. برای شناخت کارنامه پاشایی، این آغاز اهمیت دارد. علاقه او به بودا و فلسفه شرق، به مطالعهای گذرا محدود نماند. به زمینهای برای پژوهش طولانیمدت، انتخاب متن و پیداکردن زبان فارسی مناسب برای توضیح مفاهیم تبدیل شد.
پاشایی زبان انگلیسی را بهصورت خودآموز یاد گرفته است. موضوع بسیاری از کتابهای او هند، چین و ژاپن است، اما موضوع کتاب را نباید با زبان مبدأ ترجمه یکسان دانست. برای مثال، «سخن بودا» را از متن انگلیسی ترجمه کرده است؛ متنی که بر پایه منابع بودایی تنظیم شده بود.
پاشایی پس از پایان تحصیل، یازده سال در دبیرستانهای ساری تدریس کرد. او پس از ممنوعالتدریسشدن و انتقال به تهران، فعالیتش را بر نوشتن، ترجمه و ویراستاری متمرکز کرد.از این دوره به بعد، کتاب و پژوهش جای بیشتری در زندگی حرفهای او گرفتند. آثاری درباره بودیسم، فلسفه، هنر و شعر، بهتدریج کنار هم قرار گرفتند و حوزه کاری مشخص او را ساختند. نام ع پاشایی با احمد شاملو نیز پیوند دارد. آشنایی و همکاری آنها به ترجمه و معرفی شعر ژاپنی، نامهنگاری و پژوهش درباره شعر فارسی رسید. طبق وصیت شاملو، پاشایی همراه با آیدا سرکیسیان مسئولیت سرپرستی آثار او را بر عهده گرفت. یکی از حاصلهای شناختهشده این همکاری، کتاب «هایکو، شعر ژاپنی از آغاز تا امروز» است. در این کتاب، شعرهای کوتاه ژاپنی در کنار توضیحهایی درباره زمینه فکری و ادبی آنها قرار میگیرند.
هایکو از کوتاهترین قالبهای شعر است، اما کوتاهی آن به معنای سادهبودن تجربه خواندن نیست. تصویری از طبیعت یا اتفاقی کوچک میتواند در چند سطر، توجه خواننده را به چیزی جلب کند که معمولاً از کنارش میگذرد. در همکاری پاشایی و شاملو، معرفی این شعرها با بحث درباره ذن همراه شد. مقدمه کتاب نیز به رابطه این دو میپردازد؛ اینکه آشنایی با زمینه فکری شعر، چگونه میتواند تجربه خواندنش را تغییر دهد.
بخش دیگری از کارنامه پاشایی به خواندن شعر احمد شاملو اختصاص دارد. کتابهایی مانند «نام همه شعرهای تو» و «انگشت و ماه» حاصل این توجهاند. در این آثار، شعر موضوع تأمل و بررسی است؛ خواننده دعوت میشود به رابطه واژهها، تصویرها و ساختار متن دقت کند.«نام همه شعرهای تو» مشخصاً بر شاملوی شاعر تمرکز دارد و در مقدمهٔ آن توضیح داده شده که پرداختن به دیگر جنبههای فعالیت شاملو، پژوهشی جداگانه میخواهد. همین محدودکردن موضوع، نشاندهنده توجه پاشایی به دامنه کار پژوهشی است. کارنامه پاشایی از یک مکتب یا یک کشور فراتر میرود. در کنار کتابهای بودایی، آثاری درباره فلسفه چین، فرهنگ ژاپن، هنر ذن و شعر ژاپنی دیده میشوند.
آثار پاشایی ترکیبی از تألیف، ترجمه، پژوهش و همکاری ادبیاند. برای آشنایی با کارنامهٔ او، این کتابها نقطههای شروع مناسبی هستند:
«ذن چیست؟» از شناختهشدهترین کتابهای ع پاشایی است. کتاب برای آشنایی با ذن و مفاهیم مرتبط با آن نوشته شده و در کنار توضیح این سنت، به زمینه بودایی آن نیز میپردازد. اگر واژه ذن را بارها شنیدهاید، اما میخواهید از برداشتهای پراکنده فراتر بروید، این کتاب میتواند نقطه شروع باشد.
چرا باید چیزی را فقط به این دلیل بپذیریم که پیشینیان پذیرفتهاند؟ «روشنگری» به دورانی میپردازد که چنین پرسشهایی به نیرویی برای تغییر بدل شدند. مالکوم یاپ در جلد هفدهم مجموعهی «تاریخ برای نوجوانان»، خواننده را با زمینهی تاریخی این دگرگونی آشنا میکند. این کتاب با ترجمهی ع پاشایی، مدخلی کوتاه برای شناخت عصر روشنگری است؛ بهویژه برای کسی که میخواهد پیش از مطالعهی آثار فیلسوفان، بداند اندیشههایشان در چه فضایی شکل گرفته است.
بولیوار
نام سیمون بولیوار با استقلالخواهی در آمریکای لاتین پیوند خورده است. ریچارد گویات در «بولیوار؛ انقلابی بزرگ آمریکای لاتین»، زندگی او را موضوع روایت قرار میدهد تا خواننده از مسیر سرگذشت یک شخصیت، به بخشی از تاریخ این منطقه نزدیک شود. ترجمهی ع پاشایی از این اثر، جلد ششم مجموعهی «تاریخ برای نوجوانان» است. کتاب برای آغاز آشنایی با بولیوار نوشته شده و در میان کارهای پاشایی، علاقهی او به معرفی تاریخ به مخاطبان جوان را نشان میدهد.
حکایتی کوتاه گاهی میتواند بیش از توضیحی طولانی ذهن را درگیر کند. «دروازه بیدروازه» مجموعهای از ۴۸ کوآن ذن با شرح مومون است؛ حکایتها و گفتوگوهایی که در سنت ذن، موضوع تأمل و بخشی از فرایند آموزشاند. در ترجمهی ع پاشایی، خواننده با نمونههای این شیوهی آموزش روبهرو میشود. برای کسی که پیشتر دربارهی ذن خوانده، کتاب فرصتی است تا ببیند پرسش و حکایت چگونه در این سنت به کار میروند.
گوزن سیاه میخواست آیینهای مردمش ثبت شوند و معنایشان برای دیگران باقی بماند. «چپق مقدس سرخپوستها» حاصل روایت او از هفت آیین اوگلالا سو و ثبت و تدوین آنها به دست جوزف اپس براون است. کتاب با شرح مراسمی چون تطهیر و رقص خورشید، رابطهی باور دینی با طبیعت و زندگی جمعی را پیش چشم میآورد. ترجمهی ع پاشایی برای علاقهمندان به شناخت سنتهای بومی خواندنی است؛ با این توجه که موضوع آن، آیینهای مردمی مشخص است، نه تمامی بومیان آمریکا.
«راه جلیل» راه آشنایی با آموزههای بودایی را از میان خود متنها باز میکند. ع. پاشایی در این کتاب، بخشهایی از چند متن بودایی را انتخاب و ترجمه کرده و موضوعهایی مانند چهار حقیقت جلیل و کمال فراشناخت را کنار هم آورده است. این گزیده برای خوانندهای مناسب است که میخواهد فراتر از معرفیهای عمومی، با بیان این آموزهها آشنا شود. پاشایی نیز هدف گلچین را ورود به همهی جزئیات تخصصی و فلسفی آیین بودا قرار نداده است.
کودک جهان را چگونه میبیند و بزرگسال در نگاه او چه چیزی کشف میکند؟ این پرسش به فضای شعرهای «ماه نو» نزدیک است؛ شعرهایی که گاهی کودک در آنها سخن میگوید و گاهی پدر و مادر از احساس خود میگویند. «ماه نو و مرغان آواره» با ترجمهی ع پاشایی، دو مجموعه از شعرهای تاگور را در یک کتاب گرد آورده است. برای خوانندهای که به شعر و تجربهی کودکی علاقه دارد، این اثر دریچهای به جهان شاعر است؛ جهانی که حضور کودک در آن، مخاطب را به کودکان محدود نمیکند.
از یک ابزار سنگی چه میتوان دربارهی سازندهاش فهمید؟ یک کارت اعتباری چه چیزی از زندگی امروز ما میگوید؟ نیل مکگرگور در «یک تاریخ جهان در ۱۰۰ شی»، سرگذشت انسان را با چنین پرسشهایی دنبال میکند. اشیای منتخب موزهی بریتانیا در این کتاب، سرنخهایی برای شناخت جوامع، نیازها و باورهای انسانها هستند. ترجمهی ع پاشایی و گروه مترجمان، این روایت را به فارسی در دسترس قرار داده است؛ برای کسانی که دوست دارند تاریخ را از خلال چیزهای ساختهشده به دست آدمها بخوانند.
«نام همهٔ شعرهای تو» از آثار پژوهشی پاشایی درباره زندگی و شعر احمد شاملو است. تمرکز اصلی کتاب بر شعر شاملو و بررسی مجموعههای اوست. این کتاب برای خوانندهای مناسب است که شعرهای شاملو را خوانده و حالا میخواهد با دقت بیشتری به متنها برگردد. آشنایی قبلی با شعرها کمک میکند پرسشها و بررسیهای کتاب ملموستر شوند.
«انگشت و ماه» با عنوان فرعی «خوانش نه شعر احمد شاملو»، از دیگر کتابهای پاشایی در حوزهٔ شعر است. دامنه مشخص آن، فرصتی برای دنبالکردن خوانش چند متن معین فراهم میکند.
برای کسی که میخواهد با شیوه توجه پاشایی به شعر آشنا شود، این کتاب میتواند پیش از پژوهشهای گستردهتر او خوانده شود.
«تهران، خیابان آشیخ هادی» مجموعه نامههای احمد شاملو به ع پاشایی است. این کتاب را باید از تألیفهای مستقل پاشایی جدا کرد؛ متن نامهها از شاملوست و اهمیت مجموعه، در ثبت بخشی از ارتباط و همکاری آن دو قرار دارد.نامهها علاوه بر دوستی، به دغدغههای کاری، انتشار کتاب و زندگی روزمره مربوط میشوند. برای خوانندهای که به پشتصحنهٔ شکلگیری آثار و زندگی اهل قلم علاقه دارد، این مجموعه خواندنی است.
از میان نامهایی که در روایت پاشایی از مسیر کاریاش حضور دارند، میتوان به این افراد اشاره کرد:
همکاری با شاملو، یکی از ماندگارترین بخشهای این مسیر است؛ همکاریای که هم کتابی درباره شعر ژاپنی به همراه داشت و هم به پژوهش و نگهداری میراث یک شاعر فارسیزبان رسید.











