کتاب تاریخ عقد ....تاریخ طلاق و داستان یک مطب اثر حسین مباهات نشر انتشارات روزنه

کتاب «تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب» نوشتهٔ حسین مباهات، مجموعه‌ای ۷۶صفحه‌ای شامل دو نمایشنامهٔ کوتاه است که نشر روزنه آن را منتشر کرده است. هر دو نمایشنامه در فضایی محدود رخ می‌دهند و با تکیه بر گفت‌وگو، تکرار و طنز تلخ، روابط فرسوده و رفتار انسان‌ها در موقعیت‌های ناپایدار را بررسی می‌کنند. نخستین متن بر آخرین ساعت‌های زندگی مشترک یک زوج تمرکز دارد و متن دوم، اتاق انتظار یک مطب را به فضایی آکنده از بدگمانی و اضطراب تبدیل می‌کند.

خلاصه کتاب تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب

نمایشنامهٔ نخست، «تاریخ عقد... تاریخ طلاق»، در آپارتمان زن و مردی می‌گذرد که قرار است تا ساعتی دیگر برای ثبت طلاقشان به محضر بروند. زندگی مشترک آن‌ها عملاً به پایان رسیده است، اما حضور در خانه‌ای مشترک و مرور اختلاف‌های گذشته نشان می‌دهد که پایان قانونی رابطه الزاماً به معنای رهایی عاطفی از آن نیست.

گفت‌وگوی زن و مرد میان سرزنش، تحقیر، دفاع از خود و یادآوری گذشته حرکت می‌کند. هرکدام می‌کوشد دیگری را مسئول شکست ازدواج معرفی کند، اما واکنش‌هایشان از نوعی وابستگی متقابل نیز خبر می‌دهد. آن‌ها در آستانهٔ جدایی همچنان رفتار یکدیگر را زیر نظر دارند و نمی‌توانند از چرخه‌ای که در طول زندگی مشترک ساخته‌اند بیرون بیایند.

ورود مأمور پلیس مسیر این مشاجره را تغییر می‌دهد. مسئله‌ای که ابتدا اختلافی خصوصی به نظر می‌رسید، در حضور فردی بیرونی ابعاد دیگری پیدا می‌کند. هم‌زمان خبری دربارهٔ یکی از همسایه‌ها، فضای خانه را سنگین‌تر می‌سازد و شخصیت‌ها را وادار می‌کند با معنای خشونت و تأثیر رفتارشان بر یکدیگر روبه‌رو شوند. نمایشنامه بدون تکیه بر حوادث متعدد، از تغییر مداوم جایگاه شخصیت‌ها در گفت‌وگو تنش می‌سازد: کسی که در لحظه‌ای مهاجم است، اندکی بعد در موضع دفاع قرار می‌گیرد.

«داستان یک مطب» در اتاق انتظار پزشکی می‌گذرد که حضورش پیوسته به تعویق می‌افتد. چند بیمار با سابقه‌های متفاوت در کنار منشی منتظرند و دربارهٔ آمدن دکتر، وضعیت هوا و نوبت خود صحبت می‌کنند. گفت‌وگوها در ابتدا معمولی به نظر می‌رسند، اما تکرار پرسش‌ها و پاسخ‌های مبهم به‌تدریج نشان می‌دهد که این انتظار با اضطراب و بی‌اعتمادی همراه است.

شخصیت‌ها بیشتر با عنوان‌هایی مانند منشی، بیمار باسابقه یا بیمار کم‌سابقه شناخته می‌شوند. این نام‌گذاری، هویت فردی آن‌ها را به جایگاهشان در مطب محدود می‌کند. بیمار قدیمی به‌دلیل سابقهٔ بیشتر برای خود اعتباری قائل است و دیگران نیز می‌کوشند موقعیتشان را در این نظم نامشخص پیدا کنند. منشی در غیاب پزشک به مرجع اصلی پاسخ‌گویی تبدیل می‌شود، اما پاسخ‌های او لزوماً از نگرانی مراجعه‌کنندگان کم نمی‌کند.

هرچه انتظار طولانی‌تر می‌شود، مرز میان درمان و کنترل یا همدلی و تحقیر نیز نامشخص‌تر می‌شود. مطب که باید محل دریافت کمک باشد، به محیطی بسته و تهدیدآمیز بدل می‌شود؛ جایی که هیچ‌کس اطلاعات کافی ندارد، اما هر شخصیت می‌کوشد دیگری را قانع کند که شرایط عادی است. طنز نمایشنامه از همین فاصله میان عادی جلوه‌دادن موقعیت و اضطرابی شکل می‌گیرد که در رفتار همه دیده می‌شود.

دو نمایشنامه از نظر داستان و شخصیت مستقل‌اند، اما بر پایهٔ سازوکاری مشترک پیش می‌روند. در هر دو، شخصیت‌ها منتظر رخدادی هستند که به تعویق افتاده است: زوج باید برای ثبت طلاق خانه را ترک کنند و بیماران منتظر ورود پزشک‌اند. این تعلیق، آدم‌ها را ناچار می‌کند در فضایی محدود کنار یکدیگر بمانند و آنچه را معمولاً پنهان می‌کنند در گفتار و رفتارشان آشکار سازند.

معرفی نویسنده کتاب تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب

حسین مباهات نمایشنامه‌نویس و از فعالان تئاتر ایران است. در کارنامهٔ نمایشی او سابقهٔ کارگردانی آثاری چون «جزیره» نوشتهٔ آثول فوگارد و «نوزاد» نوشتهٔ سیروس ابراهیم‌زاده دیده می‌شود؛ دو اثری که برای حضور در نخستین جشنوارهٔ نمایشنامه‌خوانی نورا انتخاب شدند.

در این مجموعه، آشنایی نویسنده با امکانات اجرایی تئاتر در محدودبودن مکان، تعداد کنترل‌شدهٔ شخصیت‌ها و اهمیت ریتم گفت‌وگوها دیده می‌شود. مباهات برای ایجاد تنش به تغییر صحنه‌های متعدد نیاز ندارد و بحران را از دل برخورد شخصیت‌هایی بیرون می‌آورد که امکان یا توان ترک موقعیت را ندارند.

چرا باید کتاب تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب را بخوانیم؟

قرارگرفتن دو موقعیت متفاوت در کنار یکدیگر، امکان مشاهدهٔ دو نوع بحران را فراهم می‌کند. در نمایشنامهٔ نخست، تنش حاصل گذشته‌ای مشترک و رابطه‌ای فرسوده است؛ در نمایشنامهٔ دوم، ناآگاهی، انتظار و رفتار جمعی بحران را می‌سازند. بااین‌حال، هر دو متن نشان می‌دهند که چگونه گفت‌وگو به‌جای حل اختلاف، می‌تواند بر سوءتفاهم و اضطراب بیفزاید.

کوتاهی متن‌ها و تمرکز آن‌ها بر مکان‌های بسته، کتاب را برای مطالعهٔ شیوهٔ شکل‌گیری درام با امکانات محدود مناسب کرده است. طنز اثر نیز از لطیفه‌پردازی جداست و بیشتر از تکرار، واکنش‌های نامتناسب و تلاش شخصیت‌ها برای عادی نشان‌دادن وضعیتی ناآرام پدید می‌آید.

کتاب تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این مجموعه برای علاقه‌مندان به نمایشنامه‌های معاصر ایرانی، طنز تلخ و آثاری مناسب است که بحران‌های روانی و اجتماعی را در فضاهای محدود روایت می‌کنند. خوانندگانی که به موضوعاتی مانند فرسودگی روابط زناشویی، خشونت کلامی، اضطراب جمعی و مناسبات قدرت در موقعیت‌های روزمره علاقه دارند نیز مخاطبان کتاب‌اند.

دانشجویان تئاتر، بازیگران و گروه‌های نمایشنامه‌خوانی می‌توانند از ساختار کم‌شخصیت و گفت‌وگومحور دو متن برای بررسی ریتم، تنش کلامی و تغییر موقعیت شخصیت‌ها استفاده کنند. فضای مبهم و ناآرام اثر نیز برای دوستداران نمایشنامه‌های موقعیت‌محور و نزدیک به تئاتر ابزورد قابل توجه است.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب تاریخ عقد... تاریخ طلاق و داستان یک مطب

خرده‌جنایت‌های زناشوهری — اریک امانوئل اشمیت

در انتظار گودو — ساموئل بکت

کرگدن — اوژن یونسکو