کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح اثر میشل فوکو نشر نی

کتاب «ایران، روح یک جهان بی‌روح» مجموعه‌ای از ده گفت‌وگو با میشل فوکو است که نیکو سرخوش و افشین جهاندیده آن را ترجمه کرده‌اند و نشر نی منتشر کرده است. عنوان کتاب از گفت‌وگویی درباره‌ی انقلاب ۱۳۵۷ ایران گرفته شده، اما دامنه‌ی مجموعه به ایران محدود نمی‌ماند و موضوعاتی مانند قدرت و مقاومت، نسبت حقیقت و سیاست، نقش روشنفکر، اخلاق و شکل‌گیری سوژه را نیز در بر می‌گیرد. این اثر را می‌توان مدخلی فشرده برای آشنایی با اندیشه‌های سیاسی فوکو و نیز سندی از مواجهه‌ی بحث‌برانگیز او با انقلاب ایران دانست.

خلاصه کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح

گفت‌وگوی محوری کتاب به خیزش مردم ایران علیه حکومت پهلوی اختصاص دارد. فوکو در سال ۱۹۷۸، در مقام گزارشگر ویژه، دو بار به ایران سفر کرد و از نزدیک شاهد تظاهرات و فضای انقلابی کشور بود. آنچه توجه او را جلب کرد، فقط مخالفت با یک حکومت یا مجموعه‌ای از مطالبات اقتصادی نبود؛ او می‌کوشید بفهمد چگونه گروه‌های گسترده‌ای از مردم، با وجود تفاوت‌های اجتماعی، حول خواستی مشترک برای تغییر نظم موجود بسیج شده‌اند.

فوکو برای توضیح این پدیده از مفهوم «معنویت سیاسی» استفاده می‌کند. منظور او صرفاً حضور دین در عرصه‌ی حکومت نیست، بلکه وضعیتی است که در آن کنش سیاسی با خواست دگرگون‌کردن شیوه‌ی زندگی و رابطه‌ی انسان با خود پیوند می‌خورد. از نگاه او، تشیع در جریان انقلاب زبانی مشترک، مجموعه‌ای از نمادها و آیین‌های جمعی و امکانی برای سازمان‌دهی اعتراض فراهم کرده بود. بر همین اساس، او معتقد بود این رویداد را نمی‌توان کاملاً با الگوهای رایج انقلاب‌های اروپایی یا تبیین‌های صرفاً طبقاتی توضیح داد.

یکی دیگر از موضوعات مهم گفت‌وگو، «اراده‌ی جمعی» است. فوکو در اعتراض‌های ایران نمود کم‌سابقه‌ای از مردمی می‌دید که خواست برکناری حکومت را به‌صورتی مستقیم و جمعی بیان می‌کردند. توجه او بیش از آنکه معطوف به طراحی نظام سیاسی آینده باشد، متوجه لحظه‌ی شورش و نیرویی بود که مردم را به خطرپذیری در برابر قدرت حاکم وامی‌داشت. همین تمرکز بر رخداد انقلابی و کم‌توجهی به پیامدهای نهادی آن، بعدها به یکی از محورهای اصلی نقد مواضع او تبدیل شد؛ به‌ویژه پس از آنکه اعدام‌ها، محدودیت‌های سیاسی و اعتراض زنان به حجاب اجباری آغاز شد.

نه گفت‌وگوی دیگر کتاب امکان می‌دهند نوشته‌ی مربوط به ایران در زمینه‌ی گسترده‌تر اندیشه‌ی فوکو خوانده شود. او در این گفت‌وگوها قدرت را چیزی محدود به دولت یا یک طبقه‌ی حاکم نمی‌داند؛ قدرت در شبکه‌ای از روابط اجتماعی، نهادها، دانش‌ها و رفتارهای روزمره جریان دارد. از همین رو، مقاومت نیز بیرون از روابط قدرت قرار نمی‌گیرد و در نقاط گوناگون همان شبکه شکل می‌گیرد.

نقش روشنفکر موضوع تکرارشونده‌ی دیگری در مجموعه است. از نظر فوکو، روشنفکر نباید به‌جای دیگران برنامه‌ی سیاسی تعیین کند یا خود را صاحب حقیقت نهایی بداند. کار او می‌تواند پرسش‌کردن از بدیهیات، بررسی قواعد و نهادهای پذیرفته‌شده و آشکارکردن مناسباتی باشد که شیوه‌ی فکر و عمل‌کردن انسان‌ها را شکل می‌دهند. بااین‌حال، روشنفکر نیز مانند هر شهروند دیگری در شکل‌گیری اراده‌ی سیاسی جامعه سهم دارد.

بخش‌هایی از مجموعه به اخلاق و چگونگی ساخته‌شدن انسان به‌عنوان «سوژه» مربوط می‌شوند. در این گفت‌وگوها، توجه فوکو از سازوکارهای انضباط و سلطه فراتر می‌رود و به رابطه‌ی فرد با خود، شیوه‌های خودسازی و امکان صورت‌های متفاوت زندگی می‌رسد. در نتیجه، کتاب نمونه‌ای فشرده از چند مرحله‌ی فکری او را در کنار هم قرار می‌دهد: از تحلیل قدرت و مقاومت تا پرسش از اخلاق، آزادی و شیوه‌ی زیستن.

معرفی نویسنده کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح

میشل فوکو، فیلسوف و تاریخ‌نگار فرانسوی، در سال ۱۹۲۶ متولد شد و تا زمان مرگش در ۱۹۸۴ در حوزه‌هایی مانند تاریخ جنون، پزشکی، زندان، جنسیت و روابط قدرت پژوهش کرد. او در کلژ دو فرانس کرسی «تاریخ نظام‌های اندیشه» را بر عهده داشت و در آثارش نشان داد که دانش، نهادهای اجتماعی و سازوکارهای قدرت چگونه در تعریف هنجار، حقیقت و هویت انسان نقش دارند.

مواجهه‌ی فوکو با انقلاب ایران یکی از بحث‌برانگیزترین مداخلات سیاسی اوست. برخی مفسران توجه او به صورت‌های غیرغربی مقاومت و نقش دین در بسیج سیاسی را مهم می‌دانند و گروهی دیگر معتقدند شیفتگی او به نیروی شورش، خطرهای نظم سیاسی بعدی را از دیدش پنهان کرد. مطالعه‌ی این کتاب امکان می‌دهد موضع او نه از خلال نقل‌قول‌های پراکنده، بلکه در متن گفت‌وگوهایش بررسی شود.

چرا باید کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح را بخوانیم؟

اهمیت کتاب در کنار هم قرارگرفتن یک رخداد تاریخی مشخص و مفاهیم اصلی فلسفه‌ی سیاسی فوکو است. گفت‌وگوی مربوط به ایران نشان می‌دهد او هنگام مواجهه با رویدادی خارج از تجربه‌ی تاریخی اروپا چگونه مفاهیمی مانند مقاومت، اراده‌ی جمعی و معنویت سیاسی را به کار می‌گیرد.

قالب گفت‌وگو نیز اندیشه‌های فوکو را فشرده‌تر و روشن‌تر از برخی آثار نظری او عرضه می‌کند. پرسش‌های مصاحبه‌کنندگان او را وامی‌دارند درباره‌ی مسئولیت روشنفکر، امکان آزادی و پیوند سیاست با اخلاق موضعی مستقیم‌تر بگیرد. درعین‌حال، کتاب را می‌توان با نگاهی انتقادی خواند و فاصله‌ی میان درک یک فیلسوف از لحظه‌ی انقلاب و پیامدهای بعدی آن را سنجید.

کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این مجموعه برای علاقه‌مندان به فلسفه‌ی سیاسی، اندیشه‌های میشل فوکو و تاریخ فکری انقلاب ۱۳۵۷ مناسب است. پژوهشگران نسبت دین و سیاست، مفهوم مقاومت و جایگاه روشنفکر در جامعه نیز در آن با بحث‌های قابل‌توجهی روبه‌رو می‌شوند. البته کتاب تاریخ جامع انقلاب ایران نیست و برای شناخت دقیق توالی رویدادها و نیروهای سیاسی آن دوره، بهتر است در کنار پژوهش‌های تاریخی خوانده شود.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب ایران، روح یک جهان بی‌روح

ویژگی های ثروت سازان بی سروصدای ایرانی - پوریا برزعلی

فوکو در ایران —انتشارات ترجمان علوم انسانی

مراقبت و تنبیه — نشر نی