کتاب صوتی بازی مهره‌ی شیشه‌ای اثر هرمان هسه

کتاب صوتی «بازی مهره‌ی شیشه‌ای» آخرین رمان بلند هرمان هسه است؛ اثری که در قالب زندگی‌نامه‌ای خیالی، نسبت میان دانش، معنویت، قدرت و مسئولیت اجتماعی را بررسی می‌کند. نسخه‌ی حاضر با ترجمه‌ی محمد بقایی ماکان، گویندگی میلاد تمدن و انتشار آوانامه تولید شده و مدت آن حدود ۲۲ ساعت و ۴۸ دقیقه است.

خلاصه کتاب بازی مهره‌ی شیشه‌ای

داستان در آینده‌ای دور و در ایالتی خیالی به نام «کاستالیا» می‌گذرد. کاستالیا جامعه‌ای مستقل از زندگی روزمره است که بر آموزش، پژوهش، موسیقی، مراقبه و حفظ میراث فرهنگی تمرکز دارد. استعدادهای برگزیده از کودکی وارد مدارس این ایالت می‌شوند و زندگی خود را وقف دانش می‌کنند. اوج فعالیت فکری کاستالیا «بازی مهره‌ی شیشه‌ای» است؛ بازی پیچیده‌ای که موسیقی، ریاضیات، فلسفه، تاریخ و دیگر شاخه‌های معرفت را با زبانی نمادین به یکدیگر پیوند می‌دهد.

هسه قواعد این بازی را به‌طور کامل شرح نمی‌دهد. بازی بیش از آنکه سرگرمی یا رقابتی با مهره‌های واقعی باشد، الگویی برای یافتن روابط میان ایده‌ها و ساخته‌های فرهنگی است. یک بازی‌کننده‌ی ماهر ممکن است میان قطعه‌ای موسیقایی، ساختاری ریاضی و مفهومی فلسفی ارتباط برقرار کند و آن‌ها را در ترکیبی منسجم کنار هم بگذارد. بازی در کاستالیا بالاترین صورت فعالیت ذهنی و نماد وحدت دانش به شمار می‌رود.

شخصیت اصلی رمان یوزف کنشت است؛ دانش‌آموزی بااستعداد که پس از ورود به نظام آموزشی کاستالیا، به‌تدریج مراتب علمی و اداری آن را طی می‌کند. استاد موسیقی از نخستین چهره‌هایی است که استعداد او را تشخیص می‌دهد و در پرورش فکری و اخلاقی‌اش نقش دارد. کنشت با موسیقی، زبان‌های کلاسیک، مراقبه و قواعد بازی آشنا می‌شود و در نهایت در شمار برجسته‌ترین اعضای این جامعه قرار می‌گیرد.

دیدار با پلینیو دزینیوری نخستین مواجهه‌ی جدی کنشت با نقدهای بیرونی است. پلینیو از خانواده‌ای متعلق به جهان خارج آمده و کاستالیا را به انزوا، بی‌توجهی به مشکلات واقعی و استفاده از امکانات جامعه بدون پذیرش مسئولیت در برابر آن متهم می‌کند. گفت‌وگوهای این دو فقط اختلافی شخصی نیست؛ تقابل میان دو شیوه‌ی زندگی را نمایندگی می‌کند. یک طرف از استقلال دانش و ضرورت حفظ فرهنگ دفاع می‌کند و طرف دیگر درباره‌ی فایده‌ی دانشی می‌پرسد که ارتباط خود را با تاریخ، سیاست و زندگی مردم از دست داده است.

کنشت در مأموریتی دیگر با پدر یاکوبوس، تاریخ‌دانی خارج از نظام کاستالیا، آشنا می‌شود. این ارتباط فهم او از تاریخ را تغییر می‌دهد. او درمی‌یابد که حتی نهادی مدعی استقلال از سیاست، برای ادامه‌ی حیات به شرایط اقتصادی و سیاسی جهان بیرون وابسته است. از این مرحله به بعد، کاستالیا در نظر او فقط محیطی آرمانی برای دانش‌اندوزی نیست؛ نهادی تاریخی است که ممکن است به جزم‌اندیشی، تکرار و بی‌تفاوتی اجتماعی دچار شود.

با رسیدن کنشت به مقام «استاد بازی»، تعارض اصلی رمان آشکارتر می‌شود. او در جایگاهی قرار گرفته که از یک سو بالاترین افتخار کاستالیایی محسوب می‌شود و از سوی دیگر محدودیت‌های نظام را بیش از گذشته در برابرش قرار می‌دهد. پرسش او این است که آیا می‌توان همه‌ی عمر را صرف تکمیل ساختارهای فکری کرد، درحالی‌که جامعه‌ی بیرون با بحران‌های واقعی روبه‌روست. کشمکش میان زندگی متفکرانه و عمل اجتماعی، وفاداری به نهاد و استقلال فردی و نیز آموزش نخبگان و خدمت به دیگران، مسیر بخش‌های پایانی داستان را می‌سازد.

رمان به شیوه‌ی یک زندگی‌نامه‌ی تاریخی ساختگی نوشته شده است. راوی از زمانی پس از مرگ کنشت به زندگی او نگاه می‌کند و ضمن نقل رویدادها، درباره‌ی اسناد، نامه‌ها و روایت‌های موجود نیز توضیح می‌دهد. بخش پایانی کتاب شامل نوشته‌ها و شعرهای منسوب به کنشت و سه روایت با عنوان «سه زندگی» است. این روایت‌ها زندگی‌های احتمالی او را در دوره‌ها و فرهنگ‌های دیگر بازآفرینی می‌کنند و مضمون‌هایی مانند شاگردی، خدمت، انتقال معرفت و جست‌وجوی حقیقت را از زاویه‌هایی تازه ادامه می‌دهند.

معرفی نویسنده کتاب بازی مهره‌ی شیشه‌ای

هرمان هسه در سال ۱۸۷۷ در آلمان متولد شد و بخش مهمی از زندگی خود را در سوئیس گذراند. مسئله‌ی رشد فردی، تعارض انسان با انتظارات جامعه و پیوند اندیشه‌های شرقی و غربی در بسیاری از آثار او، از جمله «دمیان»، «سیدارتها» و «گرگ بیابان»، حضور دارد.

هسه نوشتن «بازی مهره‌ی شیشه‌ای» را در دوره‌ی قدرت‌گرفتن نازی‌ها آغاز کرد و کتاب در سال ۱۹۴۳ در سوئیس منتشر شد. کاستالیا را از یک سو می‌توان پاسخی به نیاز حفظ فرهنگ در دوران خشونت و آشفتگی دانست و از سوی دیگر هشداری درباره‌ی دانشی که در حصار نخبگان باقی می‌ماند. او در سال ۱۹۴۶، سه سال پس از انتشار رمان، جایزه‌ی نوبل ادبیات را دریافت کرد.

چرا باید کتاب صوتی بازی مهره‌ی شیشه‌ای را بشنویم؟

این رمان آرمان‌شهری ساده در ستایش دانش یا روایتی یکسره علیه زندگی روشنفکری نیست. هسه ابتدا نظم، تمرکز و ظرافت فرهنگی کاستالیا را نشان می‌دهد و سپس محدودیت‌های همان نظام را آشکار می‌کند. به همین دلیل، پرسش کتاب میان انتخاب دانش یا عمل خلاصه نمی‌شود؛ مسئله این است که فعالیت فکری چگونه می‌تواند ارتباط خود را با انسان‌ها و شرایط تاریخی حفظ کند.

ساختار زندگی‌نامه‌ای، گفت‌وگوهای فلسفی و پیوند موسیقی با ریاضیات و تاریخ، تجربه‌ای متفاوت از رمان‌های رویدادمحور می‌سازد. نسخه‌ی صوتی برای دنبال‌کردن سیر طولانی زندگی کنشت و فضای تأملی اثر مناسب است، اما بخش‌های نظری و ارجاعات فرهنگی آن به شنیدن متمرکز نیاز دارند. اجرای میلاد تمدن، متن ترجمه‌ی محمد بقایی ماکان را در قالب یک روایت صوتی بلند ارائه می‌کند.

کتاب صوتی بازی مهره‌ی شیشه‌ای را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دوستداران رمان‌های فلسفی، ادبیات آرمان‌شهری و آثار متکی بر گفت‌وگوهای فکری مناسب است. علاقه‌مندان به نسبت آموزش و قدرت، نقش نهادهای فرهنگی، تاریخ اندیشه و تعارض میان زندگی نظری و مسئولیت اجتماعی نیز می‌توانند با پرسش‌های رمان ارتباط برقرار کنند. شنوندگانی که داستان‌های پرحادثه و سریع را ترجیح می‌دهند باید در نظر داشته باشند که بخش قابل‌توجهی از اثر به توصیف نظام آموزشی، بحث‌های نظری و تحول تدریجی اندیشه‌ی شخصیت اصلی اختصاص دارد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب بازی مهره‌ی شیشه‌ای

سیدارتها — هرمان هسه

گرگ بیابان — هرمان هسه

دمیان — هرمان هسه