کتاب درس‌های برگسون برای زندگی اثر مایکل فولی نشر هنوز

یکی از شایع‌ترین ویژگی‌های افسردگی احساس یکنواختی و تکراری بودن بی‌رنگ‌وبوی زندگی است، بی‌تنوع ‌بودنی خُردکننده که انگار قرار نیست هیچ ‌وقت تغییر کند و انگار هیچ ‌وقت مایه‌ای برای ادامۀ زندگی در آن یافت نمی‌شود. خیلی وقت‌ها این فکر هراس‌انگیز از خاطرم گذشته است: «قرار نیست اتفاقی بیفتد؛ قرار نیست هیچ تجربه‌ای بیندوزم؛ خواهم مرد بی‌آن‌که هیچ ‌وقت واقعاً زندگی کرده باشم.» کشف این حقیقت که همه‌ چیز از جنس فرایند است این توهمِ یکنواختی را برطرف می‌کند. به تعبیر برگسون، «همان همان که هست نمی‌ماند».

در دیدگاه فرایندمدار، هیچ‌چیز ثابت نمی‌ماند، هیچ‌چیز مقطوع نیست، و هیچ وضعیتی هرگز به همان صورت که بوده تکرار نمی‌شود. حتی خدا که بنا به تعالیم الهیات سنتی محرّک نامتحرّک و غایت قصوای همۀ چیزهای متحرّک بود در نظر متفکرانِ فرایندنگرِ مسیحی بدل به حرکتِ غایی شد.

برگسون قبول داشت که چنین بینشی ممکن است سرگیجه‌آور باشد:

در برابر منظرۀ تماشاییِ این تحرّکِ فراگیر ممکن است بعضی آدم‌ها سرگیجه بگیرند. این آدم‌ها به زمین سفت خو کرده‌اند، نمی‌توانند به زمینی که مدام می‌چرخد و بالا و پایین می‌رود عادت کنند و برای فکر کردن و هستی داشتن محتاج نقاط ثابتی‌اند که همواره به آن بچسبند. خیال می‌کنند اگر همه‌ چیز در گذر باشد هیچ‌چیز هستی نخواهد داشت؛ خیال می‌کنند اگر واقعیت چیزی جز تحرّک نباشد، در همان دم که به ادراک ما درمی‌آید هستی‌اش را از کف می‌دهد ـ و از چنگ تفکر ما می‌گریزد. از نظر ایشان، جهان ماده از هم خواهد پاشید و ذهن در جریانی سیل‌آسا غرق خواهد شد.