کتاب در پای ماچان ابوریحان بیرونی اثر حسن انوری نشر لنا

وقتی آخرین جلد فرهنگ بزرگ سخن را ویرایش می‌کردم، رسیده بودیم به عدد «یک». از تعریفی که کرده بودیم و ویراستاران بارها خوانده بودند، راضی نبودم، دوباره به فرهنگ‌ها نگاه کردم: دهخدا، معین، لاروسِ فرانسوی، آکسفورد (اغلب چاپ‌های گذشته). نیز از شادوران صفدر تقی‌زاده، که کارهای ترجمه‌ای ما را انجام می‌داد، خواستم به همۀ فرهنگ‌های دمِ دستِ فارسی، عربی، انگلیسی، فرانسوی، آلمانی نگاه کند و تعریف عدد «یک»را از آن‌ها استخراج کند. همۀ تعریف‌ها برمی‌گشت به اینکه «یک» نخستین عدد صحیح است و اعداد صحیح از آن آغاز می‌شوند. به‌نظرم این عبارت جای واقعی و تعریف «یک» را نشان نمی‌داد و از تعریف خود راضی نبودم. به ذهنم رسید به التفهیم ابوریحان بیرونی نگاه کنم: تصحیح و چاپ استاد فقید جلال‌الدین همایی را ورق زدم. در صفحۀ ۳۳ موضوع را یافتم. دچار حیرت شدم از دو جهت، نخست از وسعت دانش ابوریحان در هزار سال پیش و دیگر از جهل و بی‌خبری و غفلت خودمان. ما امروز «یک» را در فرهنگ‌ها مدخل می‌کنیم ولی ابوریحان «یکی» را عنوان کرده و چنین نوشته است:

یکی آن است که یگانی بر او افتد و بدو نام زده شود و از تمامی وی آن است که کمی و بیشی نپذیرد و ز حال خویش به ضرب قسمت نگردد. و اندر قوّت همه عددهاست و همه خاصیت‌های ایشان. و حال یکی اندر آن چیزها که شمرده شود بدو هرچند یگانگی او نه به حقیقت باشد و لکن از جهت نهادن مردمان یک دیگر [نیز همچنان است] و این یکی استاده است میان آن عددها که از مانندۀ او گرد آید به جمله شدن و میان آن پاره‌ها که از او کمترند و این ایستادن او میان ایشان از بهر آن است که او چون میانۀ معتدل راست. اگر او را به مثل خویش زنی یا بر مثل خویش قسمت کنی هم یکی باشد. (التفهیم، ص ۳۲)

جملۀ اخیر یعنی عددی است که اگر بر خودش ضرب کنی یا بر خودش تقسیم کنی، خودش به دست می‌آید.

وقتی گفتار ابوریحان را خواندم، در ذهنم خود را در پای ‌ماچان درس‌گاهِ ابوریحان حس کردم که خم شده‌ام و به پای ماچان ابوریحان بوسه می‌زنم. لابد در آن حال خود را شایستۀ آن نمی‌دانسته‌ام که بر پای ابوریحان بوسه زنم. به‌هرحال بر مبنای گفتار ابوریحان مدخل «یک» را در فرهنگ سخن به این صورت درآوردم:

یک (ریاضی) واحد آغازکنندۀ اعداد صحیح، اولین عدد صحیح در مجموعۀ عددهای صحیح که مبنای همۀ عددهاست. عددی است که اگر در خود ضرب کنیم یا بر خود تقسیم کنیم خودش به دست می‌آید. (فرهنگ بزرگ سخن، ج ۸، ص ۸۵۴۰)

از دکتر نیما انوری، برادرزاده‌ام که در دانشگاه میامی استاد ریاضیات است خواستم تعریف عدد یک را بنویسد و بفرستد. او این نوشته را فرستاد:

یک، تنها عدد منحصربه‌فردی است که اگر در خودش ضرب کنیم یا بر خود تقسیم کنیم خودش به دست می‌آید یا اگر ریشۀ رادیکال ازش گرفته شود عددی که به دست می‌آید همان یک است. او اولین موجود است بعد از هیچ و آغاز اعداد صحیح برای شمارش و رتبه‌بندی. در عدد صفر هیچ موجودیتی وجود ندارد. درحالی‌که یک دارای موجودیت است.

ملاحظه می‌کنید که تعریف دانشمندان ریاضی در معتبرترین دانشگاه‌های جهان همان چیزی است که هزار سال پیش ابوریحان بیرونی گفته است.