
علی اصغر حداد یکی از مترجمان شناختهشده ادبیات آلمانیزبان در ایران، متولد ۲۴ اسفند ۱۳۲۳ در قزوین است. بسیاری از خوانندگان فارسیزبان، جهان فرانتس کافکا را با ترجمههای او از «محاکمه»، «قصر»، «امریکا» و داستانهای کوتاهش شناختهاند. اما کارنامه حداد به کافکا محدود نمیشود. «بودنبروکها» اثر توماس مان، «اشتیلر» نوشته ماکس فریش و «دستیار» اثر روبرت والزر هم از ترجمههای او هستند؛ کتابهایی که هرکدام بخش متفاوتی از ادبیات اروپا را پیش چشم خواننده میگذارند.
خواندن کتابهای ترجمهشده به قلم علیاصغر حداد یعنی روبهروشدن با انسانهایی که جای خودشان را در جهان بهسادگی پیدا نمیکنند. گاهی متهمی هستند که نمیدانند جرمشان چیست، گاهی عضوی از خانوادهای رو به زوال و گاهی کسی که میخواهد هویتی را که دیگران برایش ساختهاند نپذیرد.
علیاصغر حداد در محله راهکوشک قزوین به دنیا آمد. نخستین مواجههاش با کتاب، پیش از آنکه خواندن ادبیات برایش معنایی جدی پیدا کند، با تصویرهای یک دیوان حافظ آغاز شد. در خاطراتش از پنجششسالگی، از ورقزدن آن کتاب و علاقهاش به مینیاتورها گفته است. بعدتر، قصههای عامهپسند و کتابهای پلیسی وارد زندگیاش شدند؛ آثاری مانند «امیرارسلان نامدار» و قصههای قدیمی که مادرش میخواند. علاقه به کتاب از همین تجربههای ساده شکل گرفت و با تشویق برادر بزرگترش، که کتابخانه بزرگی داشت، ادامه پیدا کرد.
سالهای نخست تحصیلش در قزوین سپری شد. در کلاس هشتم، همراه خانواده به تهران آمد و ادامه دوران مدرسه را در پایتخت گذراند.
حداد در نوجوانی به شعر و رمان علاقه داشت. «افسانه» نیما را از حفظ میخواند و از شور شعر مولانا تأثیر میگرفت. در میان رمانها، «جنگ و صلح»، «ژان کریستف» و «خوشههای خشم» برایش دری به بیرون از ملال مدرسه بودند. حداد مدتی تحصیل معمول را کنار گذاشت و سرانجام دیپلمش را از راه امتحانات متفرقه گرفت. بعد از آن، هجده ماه خدمت سربازی را در تهران، مشهد و اصفهان گذراند و سپس راهی آلمان شد.
علیاصغر حداد در برلین غربی جامعهشناسی خواند و با گرایش کشورهای در حال توسعه، مدرک کارشناسی ارشد گرفت. زندگی در محیط آلمانیزبان، فرصت آشنایی مستقیم با زبان مردم و ادبیات آن سرزمین را برایش فراهم کرد. در سال ۱۳۵۹ به ایران برگشت و به تدریس زبان آلمانی و ترجمه متون ادبی پرداخت. رشته دانشگاهیاش جامعهشناسی بود، اما علاقه دیرینه به ادبیات، مسیر حرفهای او را به سمت کتاب و ترجمه برد.
آشنایی حداد با آلمانی فقط حاصل خواندن کتابهای آموزشی نبود. او این زبان را در زندگی روزمره و ارتباط با آلمانیزبانها آموخت و پس از بازگشت به ایران، سالهای طولانی آن را تدریس کرد.
نخستین ترجمه منتشرشده حداد، یعقوب کذاب نوشته یورک بکر بود. این کتاب آغاز کارنامهای بود که بهتدریج رمان، داستان کوتاه، نمایشنامه و پژوهش ادبی را در بر گرفت. در محلهای یهودینشین زیر سلطهٔ نازیها، یعقوب برای زنده نگهداشتن امید، وانمود میکند رادیویی مخفی دارد و خبر نزدیکشدن نیروهای نجات را شنیده است. اما هر خبر تازه، دروغ تازهای میخواهد. «یعقوب کذاب» نوشتهٔ یورک بکر، قصه مردی است که میان حقیقتی ویرانگر و دروغی امیدبخش گرفتار میشود.
نام علیاصغر حداد برای بسیاری از خوانندگان با کافکا گره خورده است. ترجمه رمانها و داستانهای کوتاه این نویسنده، بخش مهمی از کارنامه او را تشکیل میدهد. «محاکمه»، «قصر»، «امریکا»، «مسخ و داستانهای دیگر» و «داستانهای کوتاه کافکا» از جمله این آثارند. اهمیت این بخش از کارنامه حداد، در امکان خواندن چندین اثر از یک نویسنده با ترجمه یک نفر است. خواننده میتواند از داستانی کوتاه به رمانی بلند برود و تغییر موقعیتها، شخصیتها و شیوه روایت کافکا را دنبال کند.
برای آشنایی با ترجمههای علیاصغر حداد، میتوان از چند اثر شاخص شروع کرد. کتابهایی که هم تنوع انتخابهای او را نشان میدهند و هم مسیرهای متفاوتی برای ورود به ادبیات آلمانیزبان باز میکنند.
«محاکمه» اثر فرانتس کافکا، داستان یوزف ک. است؛ مردی که با اتهامی نامعلوم روبهرو میشود و تلاشش برای فهمیدن وضعیت، او را وارد مناسباتی پیچیده و دستنیافتنی میکند. مسئله رمان فقط یک پرونده قضایی نیست؛ تجربه انسانی است که باید از خودش دفاع کند، بیآنکه قواعد بازی را بداند.
در «قصر»، ک. میکوشد جایگاهش را در روستایی روشن کند که زندگی مردمش با دستگاه اداری قصر پیوند خورده است. هر گفتوگو ظاهراً راهی باز میکند، اما رسیدن به پاسخ همچنان دشوار میماند. اگر در «محاکمه» مسئله، دفاع در برابر اتهام است، در «قصر» تلاش برای پذیرفتهشدن و رسیدن به مرجعی دور از دسترس، خواننده را پیش میبرد.
«مسخ» با اتفاقی ناممکن آغاز میشود، اما خیلی زود به پرسشهایی آشنا میرسد: جایگاه انسان در خانواده به چه چیز وابسته است؟ وقتی دیگر نتواند کار کند و نیازهای دیگران را برآورده کند، چه چیزی از رابطهها باقی میماند؟
در داستانهای کوتاه کافکا، گاهی چند صفحه کافی است تا موقعیتی عادی به تجربهای غریب تبدیل شود. حیوانات سخن میگویند، قانون دسترسناپذیر میشود و آدمها در برابر موقعیتهایی قرار میگیرند که توضیح روشنی ندارند. این مجموعه برای خوانندهای مناسب است که میخواهد کافکا را فراتر از «مسخ» و رمانهای معروفش بشناسد.
«بودنبروکها» نوشته توماس مان، داستان زوال یک خاندان بازرگان در طول چهار نسل است. تغییر ارزشها، فاصله نسلها و نسبت میان زندگی اقتصادی و حساسیت هنری، در سرگذشت اعضای این خانواده دیده میشود. این کتاب برای کسانی مناسب است که از رمانهای خانوادگی بلند لذت میبرند و دوست دارند تغییرات اجتماعی را در زندگی روزمره شخصیتها دنبال کنند.
در آثار آرتور شنیتسلر، خواستههای پنهان، تردیدهای عاطفی و تصمیمهایی که زندگی را تغییر میدهند جای مهمی دارند. «بازی در سپیدهدم و رویا» دو مسیر برای ورود به این جهان پیش میگذارد؛ جهانی که آدمها همیشه از انگیزههای خودشان هم مطمئن نیستند. «رؤیا» همان اثری است که استنلی کوبریک فیلم «چشمان کاملاً بسته» را با اقتباس از آن ساخت.
«دستیار» اثر روبرت والزر، از دیگر ترجمههای علیاصغر حداد است. رمان، زندگی مرد جوانی را دنبال میکند که وارد خانه و کسبوکار کارفرمایش میشود و باید جای خود را در مناسبات آن پیدا کند.
برای خوانندهای که به موقعیتهای ظریف وابستگی، کار و رابطه میان آدمها علاقه دارد، این کتاب مسیر متفاوتی از رمانهای کافکا باز میکند.
برای شناخت شیوه ترجمه حداد، باید به تفاوت نویسندگانی توجه کرد که سراغشان رفته است. انتقال نثر کافکا، گفتوگوهای توماس مان و زبان شهری دوبلین، با یک راهحل ثابت ممکن نیست.
حداد در صحبت درباره «لوته در وایمار» توضیح داده که دشواری کار، فقط فهم جملههای پیچیده نبود. گفتوگوهای طولانی و ادبی رمان باید در فارسی هم حالت گفتوگو پیدا میکردند و در عین حال، ویژگی متن اصلی را از دست نمیدادند. این مثال نشان میدهد چرا ترجمه ادبی به انتخاب واژه محدود نمیشود؛ لحن و موقعیت سخن هم بخشی از معنا هستند.
ترجمههای حداد، خواننده را با نویسندگانی از آلمان، اتریش، سوئیس و دیگر بخشهای جهان آلمانیزبان آشنا میکنند. از جمله:
در کنار رمان و داستان، ترجمه نمایشنامههایی مانند «کاسپار» و «اهانت به تماشاگر» و نیز مجموعه «ادبیات و انقلاب» نوشته یورگن روله، دامنه دیگری از کار او را نشان میدهد.




