
محمود اعتماد زاده، مشهور به م ا به آذین نویسنده، مترجم و فعال سیاسی ایرانی، متولد ۲۳ دی ۱۲۹۳ در رشت است و در ۱۰ خرداد ۱۳۸۵ در تهران درگذشت. نام او با ترجمه کتابهایی مثل «جان شیفته»، «ژان کریستف»، «دن آرام» و «بابا گوریو» در تاریخ ادبیات فارسی ماندگار شده است. به آذین در ۹۱سالگی چشم از جهان بست، اما ترجمهها و داستانهایش همچنان خوانده میشوند. آثاری که در آنها عشق، آزادی، فقر، قدرت و مسئولیت انسان در برابر دیگران حضور دارند.
به آذین در رشت و در خانوادهای بازرگان به دنیا آمد. کودکی او با سالهای جنگ جهانی اول و ناآرامیهای گیلان همزمان شد. اختلال در تجارت با روسیه و آشوبهای منطقه، وضعیت اقتصادی خانواده را تغییر داد و پدرش با ورشکستگی روبهرو شد. گیلان بعدها در داستانهای او حضوری پررنگ پیدا کرد. در «دختر رعیت»، خواننده با زندگی مردمی روبهرو میشود که کشمکشهای سیاسی و نابرابریهای اجتماعی، تا درون خانههایشان پیش میرود. تاریخ در این داستان، از تجربهٔ آدمهایی دیده میشود که قدرت چندانی برای تغییر شرایط خود ندارند. خانواده اعتماد زاده در سال ۱۳۰۶ به مشهد رفتند. او بخشی از تحصیلات متوسطه را آنجا گذراند و بعد در تهران ادامه تحصیل داد. این جابهجاییها، او را از محیط کودکیاش دور کرد و سرانجام زمینه سفر به اروپا را فراهم آورد. به آذین در شهریور ۱۳۱۱ برای تحصیل به فرانسه رفت. قرار بود آیندهاش در مهندسی و خدمت نظامی شکل بگیرد؛ مسیری که در ظاهر فاصله زیادی با نویسندگی و ترجمه داشت.
محمود اعتماد زاده (م ا به آذین) در فرانسه آموزش مهندسی دریایی دید و پس از بازگشت به ایران، در نیروی دریایی خدمت کرد. نخست در خرمشهر و سپس در انزلی مستقر شد. آشنایی او با زبان فرانسه، بعدها به یکی از پایههای اصلی فعالیت ادبیاش تبدیل شد. او بسیاری از ترجمههایش را از زبان فرانسه انجام داد. به همین دلیل، در بررسی ترجمه آثار نویسندگان غیرفرانسوی کارنامهاش هم باید به زبان واسطه توجه کرد؛ نام نویسنده روس، آلمانی یا انگلیسی روی جلد، لزوماً به معنای ترجمه مستقیم از زبان اصلی نیست.
یکی از مهمترین اتفاقهای زندگی به آذین در شهریور ۱۳۲۰ رخ داد. او هنگام حمله نیروهای شوروی به انزلی، در جریان اشغال ایران، زخمی شد و دست چپش را از دست داد. این حادثه زندگی او را تغییر داد. بعدها از خدمت نظامی به کار فرهنگی و تدریس منتقل شد و در دبیرستانهای تهران ریاضی و فیزیک درس داد. جنگ برای او تجربهای جسمی و شخصی بود. واقعهای که اثرش تا پایان زندگی همراهش ماند. به آذین فعالیت ادبی خود را با نوشتن داستان و همکاری با مطبوعات پیش برد. «پراکنده» و «بهسوی مردم» از مجموعهداستانهای آغازین او هستند و پس از آن، «دختر رعیت» جایگاهش را در داستاننویسی اجتماعی روشنتر کرد. در این بخش از کارنامهاش، توجه به مردم فرودست، مناسبات قدرت و نابرابری دیده میشود. شخصیتها در خلأ زندگی نمیکنند. کار، فقر، خانواده و موقعیت اجتماعی، بر انتخابهایشان اثر میگذارد.
زندگی به آذین از سیاست جدا نبود. او به حزب توده پیوست و فعالیت سیاسی بخش مهمی از زندگیاش شد. در دوره پهلوی بازداشت شد و پس از انقلاب نیز سالهایی را در زندان گذراند. برای شناخت او باید این سابقه را در کنار فعالیت ادبیاش دید. «مهمان این آقایان» از نوشتههای او درباره تجربه زندان در دوره پهلوی است. عنوان کتاب، لحنی کنایهآمیز دارد، اما موضوع آن تجربه واقعی بازداشت و مواجهه فرد با دستگاه قدرت است. این اثر بخشی از کارنامه خاطرهنویسی و ادبیات زندان او را تشکیل میدهد.به آذین از چهرههای مؤثر در شکلگیری کانون نویسندگان ایران در سال ۱۳۴۷ بود. مسئله آزادی بیان و امکان فعالیت اهل قلم، در نوشتهها و حضور اجتماعی او اهمیت داشت. بااینحال، روابط او در کانون با اختلافهای سیاسی هم همراه شد. این بخش از زندگیاش را نمیتوان فقط با تصویر یک مترجم پشت میز کار توضیح داد. به آذین در بحثهای عمومی حضور داشت، موضع میگرفت و از همین راه، هم همراهانی پیدا میکرد و هم منتقدانی.
به آذین نویسندگی را کنار نگذاشت، اما ترجمه بخش بزرگی از کارنامه او شد. آثاری که انتخاب کرد، از نظر موضوع و شیوه روایت متفاوتاند: رمانهای اجتماعی بالزاک، زندگی گسترده شخصیتهای رومن رولان، جهان جنگزده شولوخوف و تراژدیهای شکسپیر. در کنار این ترجمهها، داستانها، مقالهها و خاطراتش ادامه پیدا کردند. بنابراین، برای شناخت به آذین بهتر است میان نویسنده، مترجم و روشنفکرِ درگیر با زمانه رفتوآمد کنیم؛ هرکدام بخشی از زندگی او را نشان میدهند.
بخشی از شهرت به آذین به ترجمههایش مربوط است، اما آثار تألیفی او هم برای شناخت نگاهش اهمیت دارند. از میان کتابهایش میتوان به این عنوانها اشاره کرد:
«دختر رعیت» از مهمترین آثار داستانی خود به آذین است. داستان، زندگی صغری، دختر یک رعیت گیلانی، را دنبال میکند که به خانه ارباب راه پیدا میکند و با تفاوت طبقاتی و وابستگی روبهرو میشود. سرنوشت صغری در کنار تحولات گیلان و نهضت جنگل پیش میرود. همین پیوند، داستان یک دختر را به تصویری از مناسبات اجتماعی زمانه تبدیل میکند. اگر میخواهید به آذین را در جایگاه نویسنده بشناسید، این کتاب نقطه شروع مناسبی است.
جان شیفته جلد ۱ و جان شیفته جلد ۲ نوشته رومن رولان، سرگذشت آنت ریوییر است؛ زنی که میخواهد در برابر فشارها و توقعات اطراف، استقلال خود را حفظ کند. عشق، مادری، کار و مسئولیت اجتماعی، مسیر زندگی او را میسازند. این رمان فقط به یک رابطه عاشقانه محدود نمیماند. آنت باید بارها دربارهٔ شیوهٔ زندگیاش تصمیم بگیرد و بهای تصمیمهایش را بپردازد.
«ژان کریستف» از دیگر رمانهای رومن رولان در کارنامه به آذین است. کتاب، زندگی و رشد یک موسیقیدان آلمانی را دنبال میکند؛ از کودکی و کشف استعداد تا مواجهه با عشق، فقر، تنهایی و فشار جامعه. موسیقی در این داستان با شخصیت و انتخابهای کریستف پیوند دارد. او میکوشد در میان محدودیتها، صدای خود را پیدا کند و استقلالش را از دست ندهد. این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که از همراهی طولانی با زندگی یک شخصیت لذت میبرند.
دن آرام جلد ۱ و دن آرام جلد ۲ و دن آرام جلد۳ نوشته میخائیل شولوخوف، از ترجمههای مهم به آذین است. رمان، زندگی قزاقهای ناحیه دن را در میان جنگ جهانی اول، انقلاب و جنگ داخلی روسیه دنبال میکند. عشق و خانواده در جهانی قرار گرفتهاند که پیوسته تغییر میکند. شخصیتهای داستان ناچارند میان وفاداریهای متفاوت انتخاب کنند و هیچ تصمیمی آنها را از خشونت زمانه دور نگه نمیدارد. این رمان برای خوانندگانی مناسب است که به داستانهای گسترده تاریخی و اجتماعی علاقه دارند.
«بابا گوریو» نوشته اونوره دو بالزاک، داستان پدری است که برای دخترانش از دارایی و آسایش خود میگذرد. در کنار او، راستینیاک، جوانی جاهطلب، میکوشد راهش را در جامعه پاریس پیدا کند.
رمان، عشق پدرانه را کنار پول، منزلت اجتماعی و میل به پیشرفت قرار میدهد. آدمها در جهانی زندگی میکنند که رابطههای عاطفی هم از قدرت ثروت در امان نیستند.
«چرم ساغری» نوشته بالزاک، داستان جوانی است که صاحب قطعهای چرم جادویی میشود. چرم آرزوهایش را برآورده میکند، اما با هر آرزو کوچکتر میشود و از زندگی صاحبش میکاهد.
از دل این موقعیت، پرسشی دربارهٔ میل و بهای خواستن شکل میگیرد. اگر هر آرزو بخشی از عمرمان را مصرف کند، باز هم همان چیزها را میخواهیم؟
«هملت» نوشته ویلیام شکسپیر، نمایشنامهای درباره انتقام، تردید و فساد قدرت است. شاهزاده دانمارک با خبری دربارهٔ مرگ پدرش روبهرو میشود و از آن پس، نمیتواند به سادگی به ظاهر آدمها اعتماد کند.مسئله هملت فقط تصمیم به انتقام نیست؛ او مدام درباره حقیقت، عملکردن و پیامد انتخابهایش فکر میکند. ترجمه این نمایشنامه بخشی از کارنامه به آذین در ترجمه آثار نمایشی است.
«مهمان این آقایان» روایت به آذین از تجربه بازداشت در دوره پهلوی است. اینجا با یکی از ترجمههای او روبهرو نیستیم؛ نویسنده از موقعیتی میگوید که خودش در آن حضور داشته است.
این کتاب برای شناخت بخش سیاسی زندگی او و نیز مطالعه ادبیات زندان ایران اهمیت دارد. در کنار «دختر رعیت»، میتواند تصویری متفاوت از به آذینِ نویسنده به دست دهد.
به آذین آثاری از چند چهرهٔ مهم ادبیات جهان را به فارسی ترجمه کرد. از میان آنها میتوان به این نامها اشاره کرد: