کتاب برف کهنه، برف نو اثر مجید قیصری نشر افق

کتاب برف کهنه، برف نو مجموعه‌ای از هفت داستان کوتاه مجید قیصری است که تجربه‌ی جنگ، فقدان و دشواری بازگشت به زندگی عادی را از زاویه‌ای انسانی روایت می‌کند. قیصری در این اثر سراغ قهرمانان دور از دسترس یا صحنه‌های پرهیاهوی نبرد نمی‌رود؛ او آدم‌هایی را می‌بیند که جنگ و خشونت تاریخی از زندگی‌شان عبور کرده و رد خود را بر خانه، خیابان، حافظه و روابط آن‌ها باقی گذاشته است. نشر افق این مجموعه‌ی داستان ایرانی را منتشر کرده است.

عنوان کتاب را می‌توان تصویری از همین ماندگاری گذشته دانست: برفی که ظاهراً زیر برف تازه پنهان شده، اما هنوز آب نشده است. شخصیت‌های داستان‌ها نیز می‌کوشند زندگی تازه‌ای آغاز کنند، درحالی‌که خاطره‌ی مرگ، ویرانی و جدایی همچنان در لایه‌های پنهان ذهنشان حضور دارد. این نگاه، «برف کهنه، برف نو» را به اثری درباره‌ی جنگ و در عین حال به مجموعه‌ای درباره‌ی حافظه، تنهایی و ادامه دادن تبدیل کرده است.

خلاصه کتاب برف کهنه، برف نو اثر مجید قیصری

«برف کهنه، برف نو» یک روایت بلند و پیوسته نیست، بلکه از هفت داستان مستقل تشکیل شده است. این داستان‌ها شخصیت‌ها و موقعیت‌های یکسانی ندارند، اما رشته‌ای مشترک آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد: آدم‌هایی که با فقدان، مرگ، ترس یا خاطره‌ای حل‌نشده روبه‌رو شده‌اند و باید راهی برای زیستن در جهان پس از حادثه پیدا کنند.

در داستان‌هایی مانند «کوچه هلند»، خیابان و اشیای روزمره فقط پس‌زمینه‌ی ماجرا نیستند. کوچه‌ها و خانه‌های تهران حافظه دارند و نشانه‌های زندگی کسانی را در خود نگه می‌دارند که زمانی در آن‌ها رفت‌وآمد کرده‌اند. نگاه راوی از جزئیات ساده عبور می‌کند و به گذشته‌ای می‌رسد که هنوز در فضای شهر جریان دارد. در چنین داستانی، مکان به‌اندازه‌ی شخصیت‌ها اهمیت پیدا می‌کند و بخشی از روایت را بر دوش می‌کشد.

قیصری در داستان «بسم‌الله» اجازه می‌دهد روایت از دل موقعیت شکل بگیرد. او به‌جای توضیح دادن همه‌چیز، خواننده را وارد لحظه می‌کند تا معنا را از رفتار شخصیت‌ها، سکوت‌ها و جزئیات محیط دریابد. در «انبارسوزی» نیز برخی شخصیت‌های فرعی با توضیحات طولانی معرفی نمی‌شوند؛ زبان موقعیت و اتفاقی که در حال وقوع است، حضور و اهمیت آن‌ها را آشکار می‌کند.

در یکی دیگر از موقعیت‌های داستانی، شخصیتی پس از مواجهه با سردخانه و مرگ، در خیابان‌ها راه می‌رود. شوک فقدان در زبان و ادراک او نفوذ کرده و شهر برایش دیگر همان شهر همیشگی نیست. قیصری در این بخش‌ها بیش از آنکه حادثه را گزارش کند، تأثیر روانی آن را نشان می‌دهد؛ گویی خواننده از فاصله‌ای نزدیک، گسست درونی شخصیت را تجربه می‌کند.

داستان‌های مجموعه از نظر زبان، ساختار و زاویه‌ی دید یکسان نیستند. روایت قطعه‌قطعه، فاصله‌گذاری حساب‌شده و جابه‌جایی منظر، متناسب با فضای هر داستان به کار گرفته می‌شود. حتی در جایی مرگ در جنگ از منظری متفاوت و نزدیک به جهان موجودات قدسی دیده می‌شود. این تنوع فرمی، مجموعه را از یکنواختی دور می‌کند؛ بااین‌حال مفاهیمی مانند انزوا، سوگ، حافظه و تلاش برای حفظ پیوندهای انسانی، انسجام آن را نگه می‌دارند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب برف کهنه، برف نو

مجید قیصری از داستان‌نویسان معاصر ایران است و فعالیت حرفه‌ای خود در حوزه‌ی داستان را از اوایل دهه‌ی ۱۳۷۰ آغاز کرده است. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته‌ی روان‌شناسی گذرانده و توجه به حالات درونی انسان، بحران‌های اخلاقی و واکنش شخصیت‌ها در برابر موقعیت‌های دشوار، در بسیاری از آثارش دیده می‌شود.

بخش مهمی از نوشته‌های قیصری به جنگ و پیامدهای آن اختصاص دارد، اما داستان‌های او معمولاً در صحنه‌ی نبرد متوقف نمی‌شوند. پرسش اصلی برای او این است که خشونت پس از پایان حادثه چه بر سر انسان می‌آورد، چگونه وارد روابط خانوادگی و اجتماعی می‌شود و چه اثری بر حافظه و داوری اخلاقی آدم‌ها می‌گذارد. همین نگاه سبب شده است که آثارش از شعار و تصویرهای کلیشه‌ای فاصله بگیرند.

از میان نوشته‌های شناخته‌شده‌ی او می‌توان به «شماس شامی»، «سه کاهن»، «نگهبان تاریکی»، «باغ تلو»، «گور سفید» اشاره کرد. رمان «باغ تلو» برنده‌ی جایزه‌ی مهرگان ادب شده، «نگهبان تاریکی» در جایزه‌ی جلال آل‌احمد شایسته‌ی تقدیر شناخته شده و «سه کاهن» نیز جایزه‌ی اوراسیا را دریافت کرده است. قیصری در «برف کهنه، برف نو» نیز همان نگاه جزئی‌نگر و انسان‌محور را با ظرفیت‌های داستان کوتاه همراه می‌کند.

چرا باید کتاب برف کهنه، برف نو را بخوانیم؟

این کتاب تصویری متفاوت از ادبیات جنگ ارائه می‌کند. در بسیاری از داستان‌های جنگی، توجه اصلی بر عملیات، میدان نبرد یا کنش‌های قهرمانانه است؛ اما قیصری سراغ آدم‌هایی می‌رود که باید با نتایج حادثه زندگی کنند. جنگ در این مجموعه گاهی در یک خیابان، شیئی باقی‌مانده، سکوت یک شخصیت یا ناتوانی او در بازگشت به رفتار عادی دیده می‌شود.

جزئیات در داستان‌های کتاب نقش مهمی دارند. یک حرکت کوتاه، صدایی گذرا یا شیئی معمولی می‌تواند گذشته‌ای فراموش‌شده را به اکنون بیاورد. نویسنده به خواننده فرصت می‌دهد خودش ارتباط میان این نشانه‌ها را کشف کند و به همین دلیل داستان‌ها پس از پایان نیز در ذهن ادامه پیدا می‌کنند.

تنوع زبان و فرم از دیگر ویژگی‌های مجموعه است. قیصری برای هر داستان متناسب با موقعیت آن، فاصله‌ی روایی و ساختار متفاوتی انتخاب کرده است. این تغییرها نمایشی یا تصنعی نیستند؛ فرم در خدمت تجربه‌ی روانی شخصیت‌ها قرار می‌گیرد. حجم جمع‌وجور کتاب نیز باعث می‌شود بتوان هر داستان را جداگانه خواند و زمانی برای تأمل درباره‌ی آن در نظر گرفت.

«برف کهنه، برف نو» بدون تبدیل کردن رنج به شعار، درباره‌ی مرگ، تنهایی و تاب‌آوری سخن می‌گوید. شخصیت‌ها همیشه بر بحران غلبه نمی‌کنند، اما تلاششان برای حفظ کار، رابطه، خاطره و زندگی روزمره، معنایی انسانی به داستان‌ها می‌بخشد.

کتاب برف کهنه، برف نو را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

خواندن این کتاب به علاقه‌مندان داستان کوتاه معاصر ایران پیشنهاد می‌شود؛ به‌ویژه خوانندگانی که از روایت‌های موقعیت‌محور، زبان موجز و داستان‌هایی با پایان‌های تأمل‌برانگیز لذت می‌برند.

اگر به ادبیات جنگ علاقه دارید اما می‌خواهید آن را از منظر زندگی مردم، روان بازماندگان و پیامدهای اجتماعی و عاطفی خشونت ببینید، این مجموعه انتخاب مناسبی است. مضمون‌های فقدان، سوگ، حافظه‌ی شهری و دشواری بازگشت به زندگی، برای دوستداران ادبیات روان‌شناختی و اجتماعی نیز جذاب خواهد بود.

این کتاب می‌تواند برای نویسندگان و هنرجویان داستان کوتاه هم خواندنی باشد؛ زیرا نشان می‌دهد چگونه می‌توان با کمترین توضیح مستقیم، از طریق جزئیات محیط، فاصله‌ی روایی، اشیا و زبان یک موقعیت، جهان داستان را ساخت.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب برف کهنه، برف نو

• جشن همگانی — مجید قیصری — سماوا
• من قاتل پسرتان هستم — احمد دهقان — فیدیبو
• شطرنج با ماشین قیامت — حبیب احمدزاده — انتشارات سوره مهر