کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش اثر آماندا دی پونیو نشر افراز

کتاب «آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش: آنتونن آرتو و تأثیر» پژوهشی از آماندا دی پونیو درباره‌ی خاستگاه‌های تاریخی تئاتر شقاوت است. نویسنده برخلاف روایت رایجی که نظریه‌ی آرتو را گسستی کامل از گذشته می‌داند، پیوند آن را با نمایش‌های الیزابتی و جاکوبی، تراژدی انتقام و فرهنگ نمایشی انگلستان آغاز عصر مدرن بررسی می‌کند. ترجمه‌ی فرهاد کولیوند از این کتاب را نشر افراز در ۲۹۷ صفحه منتشر کرده است

خلاصه کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

آماندا دی پونیو پژوهش خود را از «تئاتر و همزادش»، مجموعه‌نوشته‌ی جریان‌ساز آنتونن آرتو، آغاز می‌کند. آرتو در این اثر با سلطه‌ی متن ادبی و گفت‌وگوی روان‌شناختی بر صحنه مخالفت می‌کرد و به دنبال تئاتری بود که از طریق حرکت بدن، صدا، نور، موسیقی، فضا و تصاویر صحنه‌ای مستقیماً بر حواس تماشاگر اثر بگذارد. «شقاوت» در این چارچوب صرفاً به معنای خون‌ریزی یا نمایش خشونت فیزیکی نیست؛ بیشتر بر نوعی سخت‌گیری، ضرورت و مواجهه‌ی بی‌واسطه با نیروهای ناخوشایند زندگی دلالت دارد.

نخستین بخش کتاب به تفسیر نظریه‌ی آرتو و زمینه‌های شکل‌گیری آن اختصاص دارد. دی پونیو فعالیت‌های آرتو در تئاتر آلفرد ژاری، تجربه‌های مؤثر بر اندیشه‌ی او و برداشتش از قراردادهای نمایشی را بررسی می‌کند. از نظر آرتو، تئاتر نباید به تصویر آرام و منظم فرهنگ محدود شود؛ جنون، بیماری، مرگ و آشفتگی نیز بخشی از واقعیت‌اند و صحنه باید بتواند این بخش‌های سرکوب‌شده را آشکار کند.

مدعای اصلی کتاب این است که تئاتر شقاوت بدون شناخت نمایش و فرهنگ عمومی عصر الیزابت و جیمز اول به‌درستی فهمیده نمی‌شود. آرتو از شکسپیر و دیگر نمایشنامه‌نویسان آغاز عصر مدرن تنها چند مضمون یا صحنه‌ی خشونت‌آمیز نگرفت؛ او در آثار آن‌ها شکلی از تئاتر را تشخیص داد که پیش از تثبیت صحنه‌ی واقع‌گرا، بدن، آیین، ازدحام و تأثیر حسی را در مرکز تجربه‌ی نمایشی قرار می‌داد.

دی پونیو برای توضیح این پیوند به رابطه‌ی تئاتر و طاعون می‌پردازد. طاعون در انگلستان آغاز مدرن هم واقعیتی اجتماعی بود که فعالیت تماشاخانه‌ها را مختل می‌کرد و هم تصویری فرهنگی از سرایت، بی‌نظمی و فروپاشی نظم معمول. آرتو نیز تئاتر را به طاعون تشبیه می‌کرد: هر دو نیروهایی پنهان را آشکار می‌کنند و انسان را با آنچه در وضعیت عادی سرکوب شده است روبه‌رو می‌سازند. نویسنده از خلال تاریخ طاعون مارسی، بیماری در انگلستان و بازنمایی آلودگی و ناپاکی نشان می‌دهد که استعاره‌ی آرتو پیشینه‌ای نمایشی و اجتماعی دارد.

موضوع فصل بعدی خرس‌آزاری است؛ سرگرمی عمومی خشنی که در نزدیکی تماشاخانه‌های لندن برگزار می‌شد و بخشی از تماشاگران آن با مخاطبان نمایش‌ها مشترک بودند. این برنامه‌ها بدن انسان و حیوان، خطر و هیجان جمعی را در برابر چشم مخاطب قرار می‌دادند. دی پونیو با بررسی نزدیکی مکانی و فرهنگی میدان خرس‌آزاری و تماشاخانه نشان می‌دهد که مرز میان «هنر» و «خشونت عمومی»، یا میان رفتار متمدنانه و بربریت، در آن دوره روشن و قطعی نبود. همین ابهام برای شناخت شیوه‌ای از نمایش که بعدها آرتو صورت نظری آن را بیان کرد اهمیت دارد.

بخش سوم به سرچشمه‌های ادبی شقاوت نمایشی می‌پردازد. تراژدی‌های سنکا، به‌ویژه «توئستس»، هم بر نمایشنامه‌نویسان رنسانس و هم بر تصور آرتو از تئاتر اثر گذاشتند. نویسنده این تأثیر دوگانه را با مقایسه‌ی نمایش سنکا و «تیتوس آندرونیکوس» شکسپیر دنبال می‌کند. انتقام، قطعه‌قطعه‌شدن بدن، خوردن گوشت انسان و فروپاشی خانواده در این آثار صرفاً برای ایجاد وحشت نیستند؛ نظم سیاسی و اخلاقی جامعه را در هیئتی جسمانی و افراطی به نمایش می‌گذارند.

بحث سپس به تراژدی انتقام در دوره‌ی الیزابتی و جاکوبی می‌رسد. دی پونیو نشان می‌دهد که این نمایش‌ها چگونه از خشونت، شبح، جنون، انتقام و بدن آسیب‌دیده برای برهم‌زدن نظم صحنه استفاده می‌کردند. او این سنت را یکی از منابع مهم آرتو می‌داند و در مقابل، از مفاهیم آرتویی برای خوانش دوباره‌ی همان نمایشنامه‌های قدیمی بهره می‌گیرد. این حرکت دوسویه یکی از معانی «همزاد» در عنوان کتاب است: تئاتر آغاز مدرن در نظریه‌ی آرتو تکرار می‌شود و نظریه‌ی آرتو نیز امکان می‌دهد آن تئاتر را متفاوت ببینیم.

بخش پایانی کتاب نظریه را در میدان اجرا دنبال می‌کند. نخست، «چنچی» بررسی می‌شود؛ نمایشی که آرتو در سال ۱۹۳۵ بر اساس روایت خاندان چنچی روی صحنه برد. این اجرا تلاشی برای تبدیل اندیشه‌های او درباره‌ی صدا، حرکت، فضا و فشار حسی به عمل نمایشی بود، هرچند تمام آرمان‌های تئاتر شقاوت را محقق نکرد.

آخرین نمونه به پیتر بروک و چارلز ماروویتز مربوط است. آن‌ها در فصل «تئاتر شقاوت» شرکت سلطنتی شکسپیر در سال ۱۹۶۴، نظریه‌ی آرتو را از طریق کارگاه‌ها، بداهه‌پردازی‌ها و اجراهای آزمایشی آزمودند. این تجربه‌ها در نهایت بر اجرای «مارا/ساد» نوشته‌ی پیتر وایس اثر گذاشتند؛ اجرایی که زبان حرکت و کنش را برای درگیرکردن مستقیم مخاطب به کار می‌گرفت.

در مجموع، کتاب تاریخ تأثیر را مسیری یک‌طرفه نمی‌بیند. نمایش‌های سنکا، شکسپیر و هم‌عصران او در شکل‌گیری اندیشه‌ی آرتو سهم دارند؛ آرتو بر کارگردانانی مانند پیتر بروک اثر می‌گذارد؛ و تجربه‌های اجرایی پس از او نیز برداشت پژوهشگران از تئاتر آغاز مدرن را تغییر می‌دهند.

معرفی نویسنده کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

آماندا دی پونیو پژوهشگر ادبیات نمایشی و مطالعات اجراست. او دکترای خود را از دانشگاه سنت‌اندروز دریافت کرده و در زمان انتشار کتاب، استادیار زبان انگلیسی و مطالعات فرهنگی در کالج دانشگاهی هورون در شهر لندنِ کانادا بوده است.

حوزه‌های پژوهشی دی پونیو تاریخ اجتماعی آغاز عصر مدرن، نمایش و اجرا و نظریه‌های قرن بیستم را دربرمی‌گیرند. این ترکیب در کتاب حاضر نقش تعیین‌کننده‌ای دارد؛ او نظریه‌ی آرتو را جدا از شرایط مادی اجرا، فرهنگ عمومی و تاریخ تماشاخانه بررسی نمی‌کند. اطلاعات نویسنده و فهرست فصل‌های کتاب در صفحه‌ی ناشر اصلی آمده است.

چرا باید کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش را بخوانیم؟

کتاب برداشت محدود از تئاتر شقاوت به‌عنوان نمایش خون، ترس و آزار تماشاگر را اصلاح می‌کند. دی پونیو نشان می‌دهد که شقاوت در نظریه‌ی آرتو به زبان صحنه، انضباط اجرا، فشار حسی و آشکارکردن بخش‌های سرکوب‌شده‌ی فرهنگ مربوط است.

ویژگی دیگر اثر، پیونددادن نظریه‌ی مدرن با تاریخ اجتماعی تئاتر است. طاعون، خرس‌آزاری و سرگرمی‌های عمومی در کنار نمایشنامه‌های سنکا و شکسپیر بررسی می‌شوند. در نتیجه، تاریخ تئاتر صرفاً به تاریخ متون نمایشی تقلیل پیدا نمی‌کند و معماری تماشاخانه، عادت‌های مخاطبان و فرهنگ جسمانی دوره نیز در تحلیل حضور دارند.

کتاب از شرح نظری فراتر می‌رود و سرنوشت اندیشه‌ی آرتو را در اجراهای «چنچی» و تجربه‌های پیتر بروک پی می‌گیرد. به همین دلیل، فاصله‌ی میان مانیفست و اجرای صحنه‌ای نیز موضوع بحث قرار می‌گیرد. البته این اثر پژوهشی دانشگاهی است و کتابی مقدماتی یا راهنمای عملی کارگردانی محسوب نمی‌شود؛ آشنایی اولیه با آرتو، شکسپیر و تاریخ تئاتر، مطالعه‌ی آن را آسان‌تر می‌کند.

کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران تئاتر، ادبیات نمایشی، مطالعات اجرا و تاریخ فرهنگی مناسب است. کارگردانان، بازیگران و دراماتورژهایی که می‌خواهند نسبت میان بدن، صدا، فضا و تأثیر حسی بر تماشاگر را از منظر تاریخی بررسی کنند نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.

علاقه‌مندان آنتونن آرتو، پیتر بروک، تراژدی انتقام و نمایشنامه‌های الیزابتی و جاکوبی مخاطبان دیگر کتاب‌اند. اثر به‌خصوص برای کسانی مناسب است که می‌خواهند بدانند یک نظریه‌ی آوانگارد چگونه از سنت‌های پیشین اثر می‌پذیرد و سپس همان سنت‌ها را در اجراها و خوانش‌های جدید دگرگون می‌کند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب آغازین تئاتر مدرن شقاوت و همزادش

تئاتر و همزادش — آنتونن آرتو

کتاب پنجاه کارگردان کلیدی تئاتر - شومیت میتر

کتاب تئاتر بدن - جویس مک دوگال