کتاب آدمکش اثر پاتریشیا های اسمیت نشر به‌ سخن

داستان‌های پلیسی در گذشته، بیشتر حالت جدول کلماتی متقاطع یا پازلی را داشتند که از آغاز، جنایت یا جنایت‌هایی اتفاق می‌افتاد و نویسنده به‌عنوان راوی؛ اما بیشتر وقت‌ها کارآگاهی کارکشته قدم به قدم خانه‌های جدول را پر می‌کرد و یا تکه‌های پازل را کنار هم می‌چید تا داستان به مرحله‌ی نهایی؛ یعنی پیداکردن جنایتکار برسد. بیشتر وقت‌ها هم نام جنایتکار میان همان جمله‌های جدول یا تکه‌های پازل بود، از همه شناخته‌تر، بی‌آنکه کوچک‌ترین بدگمانی نسبت به او در میان باشد. آگاتاکریستی، موریس لوبلان، سرکانن دویل و عده‌ای دیگر جزو این نویسندگان بودند؛ البته با سبک‌هایی متفاوت. از اواخر نیمه‌ی نخست قرن بیستم و به‌ویژه پس‌از جنگ جهانی دوم، نویسندگانی پیدا شدند که تحول بزرگی در داستان‌های پلیسی ایجاد کردند. نویسندگانی مانند جف چندلر، هوراس مک‌گوی، میکی اسپیلین، سیمنون، پاتریشیا های‌اسمیت در داستان‌هاشان روان‌شناسی را هم به‌کار گرفتند. آدم‌کش‌هاشان گرفتاری‌های روانی دارند. اگر در گذشته به‌خاطر پول، رقابت‌های شغلی یا ترس از گرفتار پلیس و دستگاه قضایی شدن آدم می‌کشتند، در نوشته‌های پلیسی‌نویسان جدید، شخصیت‌ها بی‌آنکه از نظر ذاتی آدم‌کش باشند، دچار عقده‌های روانی یا مشکل‌های اجتماعی هستند و با انگیزه‌های دیگری دست به جنایت می‌زنند. آنچه در رمان‌های پلیسی کلاسیک، در پایان داستان اتفاق می‌افتد و خواننده را کنجکاو می‌کند بداند قاتل کیست، در رمان‌های پلیسی جدید، بیشتر وقت‌ها از همان ابتدای داستان جنایتکار شناخته شده است بی‌آنکه ردپایی به‌جا گذاشته باشد، آن‌وقت پلیس یا کارآگاه درپی به‌دست‌آوردن انگیزه‌هایی است که قاتل را به ارتکاب جرم واداشته و از این راه او را ناچار می‌سازد خود به جرمش اعتراف کند یا دست به کارهایی بزند که مشتش را باز کنند.

نمونه‌ی این‌گونه داستان‌ها و آدم‌کش‌ها را ما در قرن نوزدهم، در آثار نویسندگان بزرگ کلاسیک هم می‌یابیم. برجسته‌ترین‌شان داستایفسکی است، با «جنایت و مکافات» که قهرمان آن راسکولنیکف بی‌آنکه پلیس بتواند جرمش را ثابت کند، خود به آن اعتراف می‌کند و مجازاتش را می‌پذیرد یا در «برادران کارامازف» که دیمیتری بی‌آنکه مرتکب جنایت شده باشد، محکوم و زندانی می‌شود و پس‌از چند سال، بی‌گناهی‌اش به‌اثبات می‌رسد.

پاتریشیا های‌اسمیت که برای خواننده‌ی ایرانی نامی شناخته شده است، روش و سبک داستان‌پردازی خودش را دارد. یکی بی‌آنکه مرتکب جرم شده باشد از جامعه طرد و منزوی می‌شود و دیگری با ادامه‌دادن به ارتکاب جرم به‌خاطر گریختن از چنگال عدالت، گرفتار می‌شود.

والتر وکیل دعاوی، کیمل کتابفروش و کربی بازرس پلیس، سه رکن اصلی این داستان هستند و اِلی، کلارا و هلن، سه شخصیت دست دوم. طی داستان می‌بینیم هیچ‌یک از آنها، آدم‌هایی معمولی نیستند، هرکدام مشکل‌ها و عقده‌هایی روانی دارند. اختلاف‌ها و درگیری‌هاشان در زندگی روزمره، آنها را، هریک به‌شیوه‌ی خود به راه‌هایی می‌کشاند که عشق تبدیل به نفرت، نفرت تبدیل به کینه و انزجار و سرانجام به جنایت ختم می‌شود. نویسنده یکی را برای پایان‌دادن به این کینه و نفرت وادار می‌کند دست به جنایت بزند، دیگری را در پیچ‌وخم هزارتویی مبهم و نامشخص گرفتار می‌کند که هم می‌تواند تبهکار باشد و هم بی‌گناه. خواننده را تا پایان داستان در این ابهام باقی می‌گذارد که آیا والتر زنش کلارا را کشته یا او خودکشی کرده. بعد با مشترک‌کردن صحنه‌ی جنایت، یکی را به‌روشنی و وضوح، دیگری را در ابهام و مشخص‌نشدن جنایت یا خودکشی باقی می‌گذارد. اگر راسکولنیکف در «جنایت و مکافات» گرفتار عذاب وجدان است، چون به‌راستی دست به آدم‌کشی زده، والتر در این داستان دچار شوریده‌حالی و پریشانی است، چون در حالتی از روان‌پریشی، خودش انکار می‌کند که زنش را کشته؛ اما خواننده در شک و تردید باقی می‌ماند. والتر تااندازه‌ای حالت هاملت را دارد، آنجا که باید دست به عمل بزند، منفعل باقی می‌ماند و سکوت می‌کند و آنجا که نباید واکنشی از خود نشان دهد، رفتاری پیش می‌گیرد که همه را از معشوقه‌اش اِلی گرفته تا صمیمی‌ترین دوستانش، به‌شک می‌اندازد، جایی که باید حقیقت را بگوید و خود را از زیر سنگینی بار اتهام خلاص سازد، سکوت می‌کند و موقعی به‌سراغ فاش‌کردن حقیقت می‌رود که مورد سوءظن خاص و عام قرار گرفته و بی‌آنکه جرمش ثابت شده باشد، همه او را به‌چشم یک جنایتکار می‌نگرند و کنارش می‌گذارند.

داستان اگرچه به‌ظاهر حالت جنایی ـ پلیسی دارد؛ اما جالبی کار نویسنده در اینجاست که خواننده را هم در ماجراهای بحث‌برانگیز و در آن هزارتوی پایان‌ناپذیر مسائل و مشکلات روانی می‌کشاند و او را با چندین پرسش بی‌پاسخ و ده‌ها مسئله‌ی حل‌نشده، به حال خود رها می‌کند.