کتاب موقعیت صاحبان صنایع در ایران عصر پهلوی اثر علی اصغر سعیدی نشر نی

هدفِ این کتاب مطالعۀ زندگی و کارنامۀ صنعتگری مهندس فضل‌الله رهنماست. از سال ۱۳۸۹، در ادامۀ مجموعه‌پژوهش‌های توصیفی و تحلیلی از فرازوفرود کارآفرینان برجستۀ ایرانی، حیات زیستی و شغلی مهندس رهنما را شروع کردم. انگیزۀ اولیه‌ام این بود تا برخی از نخبگان تجارت و صنعت را که در کالج اصفهان درس خوانده بودند بشناسم و آن‌ها را بر اساس زمینۀ تحصیلی‌شان در این مدرسه با یکدیگر مقایسه کنم. اهمیت این کالج را وقتی دانستم که به مطالعۀ زندگی و کارنامۀ محمدرحیم متقی ایروانی، بنیانگذار گروه صنعتی کفش ملّی، می‌پرداختم. همان‌طور که در مطالعات گذشته نیز تا حدی آشکار شده بود واقعیت زندگی نخبگان اقتصادی از جمله مهندس فضل‌الله رهنما، یکی از صنعتگران برجسته، مبدع و مبتکر در ایرانِ عصرِ پهلوی، آن چیزی نبود که در تصور ما از صنعتگران و کارآفرینان، به‌ویژه دربارۀ خاستگاه خانوادگی و اقتصادی آن‌ها، وجود دارد. مطالعۀ فرازوفرود زندگی او با تصورات محدود و کلیشه‌ای موجود از کارآفرینان تفاوت بنیادین داشت و این مسئله نشان می‌دهد که تا چه حد مطالعات شرح‌حال‌نگاری برای فهم تاریخ صنعتی ایران اهمیت دارد و می‌تواند سوگیری‌های اجتماعی دربارۀ سرمایه، صنعت و کار، به‌ویژه کار صنعتی، را تصحیح کند. نخست باید به برخی از همین سوگیری‌ها که از ناحیۀ روشنفکران نیز اشاعه یافته اشاره کنیم تا اهمیت این‌گونه مطالعات روشن شود. جلال آل‌احمد در کتاب ارزیابی شتابزده می‌نویسد:

[...] اوایل همین سال تحصیلی در یک دانشکده، مانند فنی در تهران، درس می‌دادم و معلوم است چه درسی. برخورد معلم و شاگرد در ساعت اول جوری بود که احساس کردم آقایانِ سرورانِ من گمان کرده‌اند که یک دانشجوی فنی و ادبیات یعنی گرگ و پوستین‌دوزی. [...] آن‌ها گمان می‌کردند که چون با تکنیک و فن سروکار دارند دیگر کاری به ادبیات نمی‌توانند داشته باشند. حتی گمان می‌کردند که طاق آسمان سوراخ شده و حضرات ایشان به‌عنوان هدیه‌ای برای ما نازل شده‌اند. [...] غافل از این‌که عالی‌ترین فارغ‌التحصیل یک دانشکدۀ فنی در این ولایت آخرین مأموریتش تعمیر مصنوعات غربی است، یا به کار بردن و به کار انداختن آن‌ها. ساختن ماشین که در کار نیست و این دیگر تصدیق می‌فرمایید که اِهِّن‌وتُلُپی ندارد چه رسد به پُز و افاده‌ای. و اگر بدانید حضرات چه استفاده‌ای می‌کردند! پس از آن سه جلسه مجادله [...] دیدم فایده‌ای ندارد و رها کردم و برای خودم این‌طور استدلال کردم که این خودداری حضرات متظاهر به فن و تکنیک از پذیرفتن ادبیات خودش یکی از عوارض غرب‌زدگی است [...] یعنی گمراه شدن در این خیالِ خام که برای یک مصرف‌کنندۀ ماشین که ماییم، تنها چیزی که در این زمانه لازم است آموختن همان اندازۀ سیلندر، طریقۀ سوار و پیاده کردن پیستون و یاطاقان است.