کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ اثر هاشم رضی نشر بهجت

کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ نوشته‌ی هاشم رضی، پژوهشی درباره‌ی جشن‌های فصلی عهد اوستایی و مجموعه‌ای از مهم‌ترین آیین‌های ماهانه و سالانه‌ی زرتشتیان است. نویسنده در این اثر که با عنوان کامل «جشن‌های گاهنبار و فرودگ؛ کهن‌ترین جشن‌های فصلی عهد اوستایی» منتشر شده، فقط زمان برگزاری جشن‌ها را ثبت نمی‌کند؛ بلکه جایگاه آن‌ها را در گاه‌شماری، باورهای دینی و زندگی اجتماعی زرتشتیان توضیح می‌دهد. این کتاب را نشر بهجت منتشر کرده است.

خلاصه کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ اثر هاشم رضی

گاهنبارها شش جشن فصلی در سنت زرتشتی‌اند که هرکدام با مرحله‌ای از آفرینش و بخشی از گردش سال پیوند دارند. این جشن‌ها در کنار معنای دینی خود، زمانی برای گردهم‌آمدن، نیایش، دادودهش و شریک‌شدن در خوراک بوده‌اند. هاشم رضی برای شناخت این آیین‌ها به منابع دینی زرتشتی و نوشته‌های پژوهشگران مراجعه می‌کند و می‌کوشد نسبت میان تقویم، اعتقاد و رفتار جمعی را نشان دهد.

کتاب در پنج بخش تنظیم شده است. بخش نخست از تقسیم زمان در سنت زرتشتی آغاز می‌شود. نویسنده به روزهای سه‌گانه‌ی هر ماه، احکام و ویژگی‌های روزها و پنج گاه شبانه‌روز می‌پردازد و پس از فراهم‌کردن این زمینه، جشن‌های گاهنبار را معرفی می‌کند. این ترتیب به خواننده کمک می‌کند بداند گاهنبارها رویدادهایی جدا از نظام زمان‌سنجی نبوده‌اند؛ زمان برگزاری و معنای آن‌ها درون ساختاری گسترده‌تر از گاه‌شماری و زندگی آیینی تعریف می‌شده است.

بخش دوم به فروشی‌ها و جشن فروردگان اختصاص دارد. در باورهای زرتشتی، فروشی‌ها نیروهای مینوی و نگاهبانانی‌اند که با هستی انسان و یاد درگذشتگان پیوند دارند. رضی اعتقاد به بازگشت یا فرود آن‌ها به خانه و زادگاه خود را بررسی می‌کند و سپس به روزهای ده‌گانه‌ی فروردگان و آیین‌های مربوط به این دوره می‌پردازد. «فرودگ» در عنوان کتاب نیز با همین مجموعه باورها و مراسم ارتباط پیدا می‌کند.

در بخش سوم دامنه‌ی پژوهش از گاهنبار و فروردگان فراتر می‌رود و شماری دیگر از جشن‌های زرتشتی در طول سال معرفی می‌شوند. اردیبهشتگان، خردادگان و تیرگان از جمله جشن‌هایی‌اند که کتاب درباره‌ی آن‌ها سخن می‌گوید. نویسنده با کنار هم قرار دادن این مناسبت‌ها، تصویری از تقویمی ارائه می‌دهد که در آن نام روز و ماه، دگرگونی‌های طبیعت و مفاهیم دینی به یکدیگر متصل‌اند.

بخش چهارم شامل مطالبی از کتایون مزداپور و مهوش سروشیان درباره‌ی سفرهای مقدس زرتشتیان و آداب و مبانی نظری آن‌هاست. حضور این نوشته‌ها نگاه کتاب را از شرح جشن‌ها به مکان‌های مقدس و شیوه‌ی حضور مردم در آیین‌های دینی گسترش می‌دهد. در بخش پایانی نیز حدود ۹۴ خوراک آیینی و سنتی زرتشتیان، همراه با روش تهیه‌ی آن‌ها، معرفی شده‌اند. این قسمت نشان می‌دهد که آیین تنها در نیایش و مناسک رسمی خلاصه نمی‌شود و خوراک، سفره و شیوه‌ی پذیرایی نیز بخشی از حافظه‌ی فرهنگی یک جامعه‌اند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ

هاشم رضی، ایران‌شناس، نویسنده و مترجم ایرانی، بخش مهمی از زندگی پژوهشی خود را صرف شناخت ادیان ایران باستان، آیین زرتشت، زبان‌های باستانی و اساطیر ایرانی کرد. او در سال ۱۳۱۳ در تهران به دنیا آمد و در سال ۱۴۰۰ درگذشت. مسیر مطالعاتی رضی از آموختن زبان‌های فرانسه، انگلیسی و آلمانی آغاز شد و سپس با یادگیری زبان‌های اوستایی و سانسکریت به مطالعه‌ی مستقیم‌تر متون کهن رسید.

رضی پژوهشگر دانشگاهی به معنای متعارف آن نبود، اما سال‌ها مطالعه‌ی مستمر و معاشرت با ایران‌شناسانی چون محمد مکری، محمدجواد مشکور و مهرداد بهار، زمینه‌ی شکل‌گیری مجموعه‌ای گسترده از تألیف‌ها و ترجمه‌های او را فراهم کرد. ترجمه و شرح «اوستا» و «وندیداد»، پژوهش درباره‌ی آیین مهر، بررسی حکمت خسروانی و نگارش آثاری درباره‌ی گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، نام او را با مطالعات مربوط به فرهنگ و ادیان ایران پیش از اسلام پیوند داده‌اند.

کتاب حاضر نیز بخشی از همین پروژه‌ی فکری است. رضی جشن را صرفاً یک رسم باقی‌مانده از گذشته نمی‌بیند؛ او می‌کوشد لایه‌های دینی، تقویمی و اجتماعی آن را از میان متن‌های کهن و گزارش‌های پژوهشی بیرون بکشد. همین رویکرد باعث می‌شود اثر میان تاریخ ادیان، مردم‌شناسی و فرهنگ عامه حرکت کند.

چرا باید کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ را بخوانیم؟

بسیاری از معرفی‌های عمومی جشن‌های ایرانی به نام جشن، تاریخ برگزاری و چند رسم مشهور محدود می‌شوند. ویژگی این کتاب آن است که جشن‌ها را درون جهان‌بینی سازنده‌ی آن‌ها قرار می‌دهد. خواننده درمی‌یابد که تقسیم روز و سال، مراحل آفرینش، کشاورزی، نیایش، بخشش و گردهم‌آمدن مردم چگونه در شکل‌گیری یک آیین با یکدیگر همراه شده‌اند.

ساختار کتاب نیز از مفهوم به زندگی روزمره حرکت می‌کند. بحث از گاه‌شماری و متون دینی آغاز می‌شود، به جشن‌های مختلف، باور به فروشی‌ها و سفرهای مقدس می‌رسد و سرانجام با خوراک‌های آیینی پایان می‌یابد. به همین دلیل، اثر تنها درباره‌ی گذشته‌ی دور نیست؛ نشان می‌دهد یک باور چگونه در زمان، مکان، سفره و روابط اجتماعی مردم حضور پیدا می‌کند.

زبان و موضوع کتاب در بخش‌هایی با اصطلاحات اوستایی و مفاهیم تخصصی همراه است؛ بنابراین خواندن آن به تمرکز نیاز دارد. در مقابل، توضیح مرحله‌به‌مرحله‌ی مفاهیم و تنوع موضوعات به مخاطب اجازه می‌دهد تصویری دقیق‌تر از آیین‌های زرتشتی و ریشه‌های برخی سنت‌های ایرانی به دست آورد.

کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ و فرهنگ ایران باستان، پژوهشگران ادیان، دانشجویان تاریخ، مردم‌شناسی، اسطوره‌شناسی و فرهنگ و زبان‌های باستانی مناسب است. کسانی که می‌خواهند با گاه‌شماری زرتشتی، معنای گاهنبارها، فروردگان و دیگر جشن‌های دینی آشنا شوند نیز مخاطبان اصلی آن‌اند.

اثر برای پژوهشگران فرهنگ خوراک و آیین‌های محلی هم نکات قابل‌توجهی دارد؛ زیرا بخش پایانی آن مجموعه‌ای گسترده از خوراک‌های سنتی زرتشتیان را دربرمی‌گیرد. خواننده‌ای که تنها به‌دنبال معرفی کوتاه چند جشن مشهور است، احتمالاً با اثری مفصل‌تر از انتظار خود روبه‌رو می‌شود؛ اما برای مطالعه‌ی زمینه‌مند جشن‌ها، همین تفصیل یکی از ویژگی‌های مهم کتاب است.

بخشی از کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ

به موجب روایات داستانی، عمر جهان دوازده هزار سال است. این زمان به چهار دوره مساوی تقسیم می‌شود. عصر نخست جهان در حالت مثالی بود. عصر دوم آفرینش انجام شد. عصر سوم و چهارم به دنبال عصر دوم، جهان ناظر آمیختگی ماده و روان یا نیکی یا بدی و سرانجام جنگ و ستیزه است که سرانجام نیکی پیروز و جهان به حالت فروهری یا مثالی باز میگردد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب جشن‌های گاهنبار و فرودگ

پژوهشی در گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان — هاشم رضی — نشر بهجت

جشن‌های آتش، مهرگان — هاشم رضی — نشر بهجت

جشن‌های کهن ایرانی — سعید وزیری — انتشارات نظری