کتاب تاریخ کتابخوانی اثر آلبرتو مانگوئل نشر هرمس

کتاب تاریخ کتابخوانی نوشته‌ی آلبرتو مانگوئل، روایتی گسترده و درعین‌حال شخصی از سرگذشت خواندن است؛ فعالیتی که ظاهراً در خلوت میان چشم، ذهن و صفحه رخ می‌دهد، اما تاریخ آن با دگرگونی زبان، قدرت، آموزش، دین، سیاست و فناوری پیوند خورده است. مانگوئل مسیر خواندن را از لوح‌های گلی و طومارها تا کتاب‌های چاپی و رسانه‌های جدید دنبال می‌کند و نشان می‌دهد انسان‌ها در دوره‌های مختلف چگونه، کجا و با چه هدفی خوانده‌اند. رحیم قاسمیان این اثر را به فارسی ترجمه کرده و نشر هرمس آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب تاریخ کتابخوانی اثر آلبرتو مانگوئل

تاریخ کتابخوانی از لحظه‌ای ساده و آشنا آغاز می‌شود: زمانی که نشانه‌های ظاهراً بی‌معنای روی صفحه ناگهان به کلمه تبدیل می‌شوند و خواننده درمی‌یابد می‌تواند از طریق آن‌ها به جهانی دیگر راه پیدا کند. آلبرتو مانگوئل از همین تجربه‌ی شخصی حرکت می‌کند تا تاریخ چند هزار ساله‌ی رابطه‌ی میان متن و خواننده را بررسی کند. موضوع کتاب صرفاً پیدایش خط، چاپ یا کتاب نیست؛ قهرمان اصلی آن خواننده‌ای است که به نوشته معنا می‌دهد و بدون حضور او، کتاب چیزی بیش از یک شیء خاموش نخواهد بود.

کتاب ساختاری کاملاً خطی و سال‌شمارانه ندارد. مانگوئل میان دوره‌ها، تمدن‌ها، نویسندگان و تجربه‌های شخصی رفت‌وآمد می‌کند و تاریخ، جستار ادبی، خاطره و روایت را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. او از نخستین کاتبان و لوح‌های گلی سخن می‌گوید، به طومار و نسخه‌های خطی می‌رسد و سپس تغییر شکل کتاب با ظهور کدکس و صنعت چاپ را دنبال می‌کند. شکل مادی کتاب در این بررسی اهمیت دارد، زیرا شیوه‌ی در دست گرفتن، جابه‌جاکردن، نشانه‌گذاری و مراجعه به متن، بر نوع خواندن اثر می‌گذارد.

یکی از موضوعات مهم اثر، گذر از بلندخوانی به خواندن خاموش است. در دوره‌هایی، متن معمولاً با صدا جان می‌گرفت و خواندن عملی جمعی یا نوعی اجرا بود. مانگوئل با اشاره به روایت مشهور آگوستین قدیس از دیدن آمبروسیوس در حال خواندن بی‌صدا، نشان می‌دهد که مطالعه‌ی خاموش تا چه اندازه می‌توانست برای ناظران گذشته نامعمول باشد. خواندن در سکوت به فرد امکان می‌داد رابطه‌ای خصوصی‌تر با متن برقرار کند؛ اما همین خلوت، نگرانی صاحبان قدرت را نیز برمی‌انگیخت، زیرا دیگر کسی نمی‌توانست مطمئن باشد خواننده چه چیزی از کتاب دریافت می‌کند.

مانگوئل به سازوکار جسمانی خواندن نیز توجه دارد. چشم چگونه از روی نشانه‌ها عبور می‌کند؟ ذهن چگونه حرف‌ها را به واژه و واژه‌ها را به معنا تبدیل می‌کند؟ حافظه چه نقشی در فهم متن دارد؟ او بحث‌های تاریخی درباره‌ی بینایی، ادراک و یادسپاری را در کنار تجربه‌های روزمره‌ی خواندن قرار می‌دهد. در فصل‌هایی درباره‌ی «کتاب حافظه» و آموزش خواندن، روشن می‌شود که مطالعه فقط تشخیص حروف نیست؛ خواننده همواره دانش، خاطرات و تجربه‌های قبلی خود را به متن می‌آورد و از این راه، کتاب را دوباره می‌سازد.

بخش دیگری از اثر به موقعیت‌های گوناگون خواندن اختصاص دارد: خواندن در خلوت یا جمع، مطالعه در کتابخانه یا رختخواب، کتاب‌خواندن برای دیگری و گوش‌دادن به متنی که بلند خوانده می‌شود. وضعیت بدن، مکان مطالعه و حتی زمان خواندن می‌توانند رابطه‌ی فرد با کتاب را تغییر دهند. کتابی که در کلاس درس خوانده می‌شود ممکن است با همان کتاب در خلوت شبانه تجربه‌ای کاملاً متفاوت ایجاد کند. از نظر مانگوئل، هیچ خواندنی کاملاً یکسان و تکرارپذیر نیست.

کتاب همچنین به پیوند خواندن با قدرت می‌پردازد. در طول تاریخ، توانایی خواندن امتیازی همگانی نبوده و گروه‌هایی بر اساس طبقه، جنسیت یا جایگاه اجتماعی از آموزش و دسترسی به متن محروم مانده‌اند. سانسور، سوزاندن کتاب‌ها و ممنوعیت مطالعه نیز نشان می‌دهد صاحبان قدرت از امکان تفسیر مستقل هراس داشته‌اند. بااین‌حال، خوانندگان بارها از متن به‌عنوان ابزاری برای مقاومت، کشف هویت و تصور جهانی متفاوت استفاده کرده‌اند. خواندن می‌تواند وسیله‌ی فرمان‌برداری باشد، اما امکان سرپیچی نیز در آن نهفته است.

مانگوئل در ادامه به خواننده در مقام مترجم، مفسر و سازنده‌ی استعاره‌ها می‌پردازد. مترجم پیش از آنکه متن را به زبانی دیگر منتقل کند، باید آن را بخواند و یکی از معناهای ممکنش را برگزیند. به همین دلیل، ترجمه نیز شکلی از خواندن است. انسان‌ها جهان را همچون کتاب، طبیعت را همچون نوشته و زندگی را مانند داستانی قابل تفسیر تصور کرده‌اند. این استعاره‌ها نشان می‌دهند که عمل خواندن از صفحه فراتر رفته و به یکی از الگوهای اصلی ما برای فهم جهان تبدیل شده است.

معرفی نویسنده‌ی کتاب تاریخ کتابخوانی

آلبرتو مانگوئل نویسنده، مترجم، ویراستار و کتاب‌شناس آرژانتینی‌تبار است که بخش مهمی از زندگی حرفه‌ای خود را صرف اندیشیدن درباره‌ی کتاب، خواندن و کتابخانه کرده است. او در سال ۱۹۴۸ در بوئنوس‌آیرس به دنیا آمد و بعدها تابعیت کانادا را پذیرفت. فعالیت‌هایش از کار در کتاب‌فروشی و روزنامه‌نگاری تا ترجمه، گردآوری مجموعه‌های ادبی و مدیریت کتابخانه‌ی ملی آرژانتین را در بر می‌گیرد.

یکی از تجربه‌های تعیین‌کننده‌ی جوانی مانگوئل، آشنایی با خورخه لوئیس بورخس بود. بورخس در آن زمان بخش زیادی از بینایی خود را از دست داده بود و از مانگوئل جوان خواست برایش کتاب بخواند. این همراهی چند سال ادامه یافت و بعدها در شکل‌گیری نگاه مانگوئل به رابطه‌ی میان نویسنده، متن، صدا و خواننده تأثیر گذاشت. او بخشی از خاطرات این دوره را در کتاب «با بورخس» روایت کرده است.

مانگوئل در آثار خود پژوهش تاریخی را با خاطره و جستارنویسی ترکیب می‌کند. او هنگام نوشتن درباره‌ی کتاب‌ها، فقط به اطلاعات کتاب‌شناختی یا تحلیل دانشگاهی بسنده نمی‌کند؛ از تجربه‌ی شخصی، حکایت‌های تاریخی، تصاویر، آثار ادبی و زندگی خوانندگان کمک می‌گیرد تا نشان دهد کتاب چگونه وارد زندگی انسان می‌شود. «کتابخانه در شب»، «با بورخس»، «فرهنگ مکان‌های خیالی» و «کنجکاوی» از دیگر آثار شناخته‌شده‌ی او هستند.

چرا باید کتاب تاریخ کتابخوانی را بخوانیم؟

ویژگی اصلی اثر در تغییر زاویه‌ی نگاه از کتاب به خواننده است. تاریخ نشر معمولاً درباره‌ی نویسندگان، ناشران، صنعت چاپ و تحول قالب‌های مادی کتاب سخن می‌گوید، اما مانگوئل می‌پرسد خوانندگان با این اشیا چه کرده‌اند. آن‌ها چگونه متن را فهمیده‌اند، چه چیزهایی را به خاطر سپرده‌اند، کجا کتاب خوانده‌اند و چرا گاهی برای دستیابی به یک نوشته خطر کرده‌اند؟ این جابه‌جایی، خواندن را از رفتاری عادی به فعالیتی تاریخی، اجتماعی و سیاسی تبدیل می‌کند.

ساختار جستارگونه‌ی کتاب باعث می‌شود اثر با وجود حجم و گستردگی منابع، شبیه یک تاریخ‌نامه‌ی خشک نباشد. مانگوئل از یک خاطره‌ی شخصی به تصویری قرون‌وسطایی و از آنجا به شیوه‌ی کار کاتبان یا سرنوشت کتابی ممنوع می‌رسد. این حرکت آزادانه، ماهیت خود خواندن را بازتاب می‌دهد؛ ذهن خواننده نیز هنگام مطالعه میان متن، حافظه، تداعی‌ها و تجربه‌های پیشین رفت‌وآمد می‌کند.

کتاب درعین‌حال به خواننده کمک می‌کند عادت‌های شخصی خود را از نو ببیند. بلندخوانی، حاشیه‌نویسی، حفظ‌کردن، دوباره‌خواندن یا انتخاب مکانی خاص برای مطالعه، رفتارهایی بی‌اهمیت نیستند؛ هرکدام سابقه‌ای فرهنگی دارند و نسبت ما را با متن شکل می‌دهند. «تاریخ کتابخوانی» دستورالعملی برای بیشتر یا سریع‌تر خواندن ارائه نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد چرا خواندن یکی از پیچیده‌ترین شیوه‌های انسان برای ساختن معناست.

کتاب تاریخ کتابخوانی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این اثر برای دوستداران کتاب، کتابخانه و جستارهای ادبی انتخابی مناسب است؛ به‌ویژه خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی خودِ عمل خواندن بیشتر بدانند. دانشجویان و پژوهشگران ادبیات، تاریخ فرهنگی، علم اطلاعات، نشر و مطالعات رسانه نیز می‌توانند از پیوند میان روایت تاریخی و تحلیل فرهنگی کتاب بهره ببرند.

کتاب برای کتابداران، ویراستاران، مترجمان، ناشران و آموزگاران ادبیات نیز خواندنی است، زیرا نقش‌های مختلف آنان را در گردش و تفسیر متن بررسی می‌کند. مخاطبانی که انتظار تاریخ کاملاً خطی، فشرده و مبتنی بر ترتیب زمانی دارند باید توجه داشته باشند که مانگوئل بیشتر جستارنویس و قصه‌گوی تاریخ خواندن است؛ تداعی‌ها و مسیرهای فرعی بخش جدایی‌ناپذیر شیوه‌ی روایت او هستند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب تاریخ کتابخوانی

چگونه کتاب بخوانیم — مارتیمر جی. آدلر و چارلز لینکلن ون دورن — به‌نشر — لینک فیدیبو

چرا باید کلاسیک‌ها را خواند — ایتالو کالوینو — نشر چشمه — لینک فیدیبو

کتاب یا سیگار — جورج اورول — رادیوگوشه — لینک فیدیبو