کتاب صوتی میرا اثر کریستوفر فرانک

کتاب صوتی «میرا» نوشته‌ی کریستوفر فرانک، رمانی کوتاه و پادآرمان‌شهری درباره‌ی جامعه‌ای است که در آن فردیت، خلوت و عشق خصوصی نشانه‌های بیماری به شمار می‌آیند. ترجمه‌ی اثر را لیلی گلستان انجام داده و نسخه‌ی صوتی آن با صدای مهدی پاکدل و انتشار رادیو گوشه در دسترس قرار گرفته است.

خلاصه کتاب صوتی میرا

راوی در دشتی پهناور و در یکی از مربع‌های شماره‌گذاری‌شده‌ی آن زندگی می‌کند. خانه‌ها دیوارهای شفاف دارند و زندگی باید در معرض دید دیگران بگذرد؛ زیرا داشتن راز، خلوت شخصی یا مرزی میان فرد و جمع با قواعد این جامعه سازگار نیست. دوستی با همگان یک وظیفه است، لبخندزدن نشانه‌ی سلامت محسوب می‌شود و شهروند مطلوب کسی است که هیچ تمایز مهمی میان خود و دیگران احساس نکند.

راوی از دل همین نظام سخن می‌گوید و در آغاز، زبان و ارزش‌های آن را طبیعی می‌پندارد. او می‌داند که تنها ماندن، نوشتن برای خود، رقابت‌کردن یا برگزیدن یک نفر از میان همه می‌تواند نشانه‌ی انحراف باشد. حتی عشق نیز فقط تا زمانی پذیرفتنی است که عمومی، بی‌تمایز و تابع مقررات جمع باقی بماند. جمله‌های راوی به‌تدریج فاصله‌ی میان آنچه حکومت «سلامت» می‌نامد و آنچه خواننده سرکوب تشخیص می‌دهد آشکار می‌کنند.

آشنایی و دلبستگی راوی به میرا این نظم را برهم می‌زند. میرا برای او دیگر یکی از اعضای جمع نیست؛ فردی مشخص و جایگزین‌ناپذیر است. همین انتخاب عاطفی به راوی امکان می‌دهد خود را نیز موجودی متمایز ببیند. در جامعه‌ای که دوست‌داشتن باید متوجه همگان باشد، علاقه‌ی اختصاصی به یک نفر به معنای فاصله‌گرفتن از گروه است. به این ترتیب، یک رابطه‌ی شخصی به رفتاری سیاسی و جرم‌آمیز تبدیل می‌شود. معرفی ناشر فرانسوی نیز خلوت، نوشتن و انتخاب آزادانه در عشق را نیازهایی معرفی می‌کند که انسان را در جهان داستان خارج از قانون قرار می‌دهند.

راوی برای توضیح احساسات خود واژگان روشنی در اختیار ندارد. او هنوز استقلال فردی را به‌عنوان یک حق نمی‌شناسد و تفاوتش با دیگران را گاهی گناه و گاهی بیماری تلقی می‌کند. از همین رو، مقاومت او از یک نظریه‌ی سیاسی منسجم آغاز نمی‌شود؛ از ترس، میل به نوشتن، نیاز به تنهایی و احساسی شکل می‌گیرد که نسبت به میرا دارد. مخاطب هم‌زمان با او درمی‌یابد که حکومت تنها رفتار شهروندان را کنترل نکرده، بلکه زبان لازم برای اندیشیدن به آزادی را نیز از آنان گرفته است.

کسانی که از معیارهای جمعی فاصله می‌گیرند، در فرایندی موسوم به «اصلاح» قرار می‌گیرند. این فرایند ترکیبی از مداخله در ذهن، تغییر چهره و شرطی‌سازی روانی است و قرار است فرد سرکش را به شهروندی همیشه خندان و سازگار تبدیل کند. لبخند در این جهان بیان طبیعی شادی نیست؛ نقابی است که اطاعت را به ظاهر بدن منتقل می‌کند. بدین‌ترتیب، حکومت فقط افکار مخالف را حذف نمی‌کند، بلکه می‌کوشد نشانه‌های ظاهری تفاوت و رنج را نیز از میان ببرد.

«میرا» به‌جای ارائه‌ی شرحی مفصل از نهادهای حکومتی، جزئیات روزمره‌ی این جامعه را از زبان کسی روایت می‌کند که جز آن جهان را نمی‌شناسد. آنچه برای راوی عادی است، برای مخاطب هراس‌آور جلوه می‌کند. خانه‌های شفاف، لبخندهای دائمی و اجبار به معاشرت، تصویری از نظامی می‌سازند که سرکوب را با واژگانی مانند سلامت، رفاقت و خوشبختی توجیه می‌کند. طنز سیاه کتاب نیز از همین وارونگی پدید می‌آید: رفتار غیرانسانی قانونی و درمانگر معرفی می‌شود و نیازهای طبیعی انسان نشانه‌ی اختلال به حساب می‌آیند.

معرفی نویسنده کتاب صوتی میرا

کریستوفر فرانک نویسنده، فیلم‌نامه‌نویس و فیلم‌ساز فرانسوی‌ـ‌بریتانیایی بود. او در سال ۱۹۴۲ در انگلستان متولد شد و در سال ۱۹۹۳ در پاریس درگذشت. کتابخانه‌ی ملی فرانسه از او به‌عنوان رمان‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس و سینماگر یاد کرده است.

«میرا» که در سال ۱۹۶۷ منتشر شد، نخستین رمان فرانک بود. او بعدها با رمان «شب آمریکایی» جایزه‌ی رنودو سال ۱۹۷۲ را دریافت کرد و در سینما نیز به‌عنوان نویسنده و کارگردان فعالیت داشت. سابقه‌ی سینمایی او با تصویرهای روشن رمان، از دشت قیراندود و خانه‌های شفاف تا چهره‌های پوشیده از لبخند، تناسب دارد؛ جهانی که با چند تصویر محدود اما تکرارشونده ساخته می‌شود.

چرا باید کتاب صوتی میرا را بشنویم؟

«میرا» در حجمی فشرده، شکل متفاوتی از سلطه را تصویر می‌کند. در این کتاب حکومت فقط با ترس و مجازات فرمان نمی‌راند؛ مفاهیم مثبتی مانند دوستی، شادی، سلامت و زندگی جمعی را نیز به ابزار کنترل تبدیل می‌کند. پرسش مهم رمان این است که اگر دوست‌داشتن همگانی اجباری شود، آیا هنوز می‌توان آن را عشق نامید؟

انتخاب راوی اول‌شخص نیز مخاطب را مستقیماً درون زبان انسان تربیت‌شده‌ی این جامعه قرار می‌دهد. در نسخه‌ی صوتی، یک‌صدایی‌بودن روایت با اجرای مهدی پاکدل، تناسبی طبیعی با این زاویه‌ی دید دارد: شنونده جهان را از خلال ذهن شخصیتی می‌شناسد که باید معنای احساسات و فردیت خود را به‌تدریج کشف کند. زمان نسبتاً کوتاه نسخه‌ی صوتی نیز امکان شنیدن پیوسته‌ی روایت و حفظ فضای فشرده‌ی آن را فراهم می‌کند.

کتاب صوتی میرا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دوستداران رمان‌های پادآرمان‌شهری درباره‌ی نظارت، یکسان‌سازی اجتماعی و کنترل ذهن مناسب است. مخاطبانی که به نسبت میان عشق و آزادی فردی، فشار جمع برای همرنگ‌شدن و نقش زبان در شکل‌دادن به اندیشه علاقه دارند نیز می‌توانند با مضمون‌های آن ارتباط برقرار کنند.

«میرا» همچنین انتخاب مناسبی برای شنوندگانی است که رمان‌های کوتاه، تمثیلی و چندلایه را ترجیح می‌دهند و از فضاهای نامتعارف، طنز سیاه و روایت‌هایی که پاسخ‌های خود را صریح بیان نمی‌کنند استقبال می‌کنند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب صوتی میرا

ما — یوگنی زامیاتین

۱۹۸۴ — جورج اورول

دنیای قشنگ نو — آلدوس هاکسلی