کتاب 101 حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس اثر عطا محمد نشر افراز

کتاب «۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس» رمانی تجربی از عطا محمد، نویسنده‌ی کُرد عراقی، است که آراکو محمودی آن را از زبان کُردی به فارسی ترجمه کرده است. این اثر با فاصله‌گرفتن از روایت خطی، زندگی شخصیتی به نام بیکس را در قالب قطعه‌ها و موقعیت‌هایی فلسفی بازسازی می‌کند. نسخه‌ی فارسی کتاب در سال ۱۴۰۴ از سوی نشر افراز منتشر شده و ۱۴۶ صفحه دارد.

خلاصه کتاب ۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس

رمان با نشستن راوی در میدان ماریتوری استکهلم آغاز می‌شود. او کاغذ و قلم در دست دارد، اما می‌خواهد درباره‌ی هیچ‌چیز فکر نکند. جمله‌ای که از گفت‌وگوی یک دختر و پسر می‌شنود، ذهنش را متوجه مفهوم «بُعد» می‌کند: اینکه انسان در چند بُعد زندگی می‌کند و حذف یا اضافه‌شدن هر بُعد چه تغییری در فهم او از جهان به وجود می‌آورد. از دل این پرسش، شخصیتی به نام بیکس شکل می‌گیرد.

راوی برای بررسی نسبت انسان با فاصله، زمان و مکان، موقعیت‌های متفاوتی از زندگی بیکس را تصور می‌کند. بیکس ابتدا در جهانی بی‌بُعد قرار می‌گیرد؛ جهانی که در آن طول، عرض، ارتفاع و حتی جایگاه مشخصی وجود ندارد. وقتی مکان حذف می‌شود، بسیاری از مفاهیمی که انسان هویت خود را بر اساس آن‌ها می‌سازد نیز بی‌معنا می‌شوند. مرز، خانه، شهر، سرزمین، نژاد و ملت بدون فاصله و موقعیت چگونه قابل‌تعریف‌اند؟ زمان و حافظه نیز در چنین وضعیتی شکل معمول خود را از دست می‌دهند.

اندیشیدن در جهان بی‌بُعد حدومرزی ندارد و همین نامحدودبودن، آن را به نوعی نیندیشیدن نزدیک می‌کند. بیکس نمی‌تواند خود را با نسبتش به اشیا یا دیگران تعریف کند، زیرا «دیگری» و فاصله‌ای که او را از دیگری جدا کند وجود ندارد. این بخش از رمان به پرسش‌هایی درباره‌ی بودن و نبودن، تنهایی، آفرینش و امکان شناخت خویشتن اختصاص دارد.

در موقعیتی دیگر، بیکس وارد جهانی دوبُعدی می‌شود؛ شهری مسطح که فقط طول و عرض دارد. ساکنان نمی‌توانند از بالا به جهان خود نگاه کنند و هر حرکت آن‌ها تابع مسیرهایی است که در همان سطح ترسیم شده‌اند. خیابان‌های یک‌طرفه و دایره‌وار، حرکت افراد را هدایت می‌کنند و شکل هندسی شهر بر روابط اجتماعی اثر می‌گذارد. دایره در این جهان فقط یک شکل نیست؛ وسیله‌ای برای سازمان‌دهی، محدودکردن و بازگرداندن افراد به نقطه‌ای است که حرکت را از آن آغاز کرده‌اند.

زندگی عاطفی نیز با قواعد این جهان تغییر می‌کند. دیدن دیگری، فرصت برقراری ارتباط و معنای زیبایی همگی به زاویه، مسیر و امکان عبور بستگی دارند. گاه یک نگاه تنها فرصت آشنایی است و بازگشت به همان نقطه ممکن نیست. گردبادها آدم‌ها را جابه‌جا می‌کنند و امنیت ظاهری شهر را برهم می‌زنند. به این ترتیب، مفاهیم انتزاعی هندسی به تجربه‌هایی مانند عشق، فقدان، کنترل و تنهایی پیوند می‌خورند.

رمان از خلال این موقعیت‌ها درباره‌ی پیدایش زبان، عدد، مالکیت، خانه و جامعه نیز پرسش می‌کند. اگر انسان برای نخستین‌بار بخواهد چیزی را نام‌گذاری کند، رابطه‌ی آن نام با واقعیت چیست؟ آیا عدد صرفاً ابزاری برای سنجش جهان است یا شیوه‌ی ادراک ما را نیز تعیین می‌کند؟ شهرها چگونه از مجموعه‌ای از فاصله‌ها، مسیرها و ممنوعیت‌ها ساخته می‌شوند؟ عطا محمد به این پرسش‌ها پاسخ قطعی نمی‌دهد، بلکه آن‌ها را در دل وضعیت‌های داستانی قرار می‌دهد.

عنوان کتاب به ساختار آن نیز اشاره دارد. روایت از قطعه‌ها و حاشیه‌هایی تشکیل شده است که هریک بخشی از زندگی یا ذهن بیکس را نشان می‌دهند. این بخش‌ها مانند فصل‌های یک زندگی‌نامه‌ی منظم به دنبال یکدیگر قرار نمی‌گیرند؛ میان آن‌ها شکاف، تکرار و بازگشت وجود دارد. خواننده باید رابطه‌ی میان قطعات را پیدا کند و از کنار هم گذاشتن آن‌ها تصویری از شخصیت و موقعیت او بسازد.

در پس این بازی با ابعاد و شکل‌های هندسی، تجربه‌ی تبعید و بی‌وطنی قرار دارد. بیکس انسانی است که پیوند ثابت خود را با مکان، تاریخ و هویت جمعی از دست داده و ناچار است در هر موقعیت، تعریف تازه‌ای از خود بسازد. روایت قطعه‌قطعه‌ی او را می‌توان بازتاب تجربه‌ی کسی دانست که گذشته‌اش به‌صورت کامل در تاریخ رسمی ثبت نشده و اکنون می‌کوشد آن را حاشیه به حاشیه حفظ کند.

معرفی نویسنده کتاب ۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس

عطا محمد نویسنده و داستان‌نویس کُرد عراقی، متولد سال ۱۹۷۰ در سلیمانیه است. او در دانشگاه سلیمانیه حسابداری خواند و فعالیت ادبی خود را در دهه‌ی ۱۹۹۰ آغاز کرد. نخستین داستانش در سال ۱۹۹۴ منتشر شد. جنگ، سرکوب سیاسی و ناامنی در کردستان عراق از تجربه‌هایی بودند که او را به ثبت زندگی‌های نادیده‌مانده و روایت‌های حذف‌شده سوق دادند.

محمد بعدها عراق را ترک کرد و مدتی در سوئد زندگی کرد. مهاجرت و زندگی میان سلیمانیه و استکهلم در مکان‌ها و شخصیت‌های آثار او بازتاب یافته است. «تینا و داستان‌های اندیشیده‌شده»، «سایه و مرگ تصویرها»، «راهنمای نویسندگان مقتول» از دیگر آثار او هستند که به فارسی ترجمه شده‌اند.

او در داستان‌هایش از شیوه‌هایی مانند کلاژ، داستان در داستان، روایت آینه‌ای و ترکیب واقعیت با موقعیت‌های خیالی استفاده می‌کند. عطا محمد خود را ملزم به پیروی از الگوهای ثابت رمان غربی نمی‌داند و به سنت حکایت‌گویی شرقی، تخیل آزاد و روایت‌های تودرتو توجه دارد. در عین حال، تکنیک برای او جای مضمون را نمی‌گیرد؛ ساختار متفاوت باید امکان روایت تجربه‌ای را فراهم کند که با شکل‌های معمول داستان‌گویی قابل‌بیان نیست.

ایده‌ی «حاشیه‌نویسی» نیز از همین نگاه می‌آید. او به‌جای افزودن توضیحی فرعی به متن اصلی، حاشیه را به محل شکل‌گیری متنی تازه تبدیل می‌کند؛ متنی که از موضوعات کنارگذاشته‌شده و زندگی‌های ثبت‌نشده ساخته می‌شود.

چرا باید کتاب ۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس را بخوانیم؟

ویژگی اصلی رمان، تبدیل مفاهیم هندسی به عناصر داستانی است. بُعد، نقطه، دایره و مارپیچ فقط موضوع بحث‌های نظری نیستند؛ شکل حرکت شخصیت‌ها، معماری شهر و مناسبات قدرت را تعیین می‌کنند. این پیوند میان هندسه و زندگی اجتماعی به کتاب اجازه می‌دهد درباره‌ی کنترل، مرز و هویت از زاویه‌ای غیرمعمول صحبت کند.

ساختار قطعه‌قطعه‌ی اثر نیز با محتوای آن تناسب دارد. زندگی فرد تبعیدی یا بی‌وطن در قالب روایتی یکپارچه و مرتب بازگو نمی‌شود؛ از خاطرات پراکنده، مکان‌های موقت و روایت‌های ناقص تشکیل شده است. حاشیه‌ها این گسست را پنهان نمی‌کنند و خواننده را در ساختن ارتباط میان بخش‌ها شریک می‌سازند.

این کتاب بر پیرنگ پرحادثه یا شخصیت‌پردازی واقع‌گرای متعارف تکیه ندارد. ارزش آن بیشتر در طرح موقعیت‌های ذهنی، پرسش‌های هستی‌شناختی و آزمودن مرز میان رمان و تأمل فلسفی است. بنابراین بهتر است با مکث و توجه به ارتباط میان تصاویر، اشکال و مفاهیم خوانده شود.

کتاب ۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این رمان برای خوانندگان ادبیات تجربی، پست‌مدرن و داستان‌های فلسفی مناسب است؛ به‌ویژه کسانی که از روایت‌های غیرخطی، فصل‌های کوتاه و مشارکت در معناپردازی استقبال می‌کنند. علاقه‌مندان به آثار خورخه لوئیس بورخس و داستان‌هایی که مفاهیم ریاضی، فضا و بی‌نهایت را وارد ادبیات می‌کنند نیز می‌توانند با ساختار آن ارتباط برقرار کنند.

کتاب همچنین به مخاطبان ادبیات معاصر کُرد، ادبیات مهاجرت و روایت‌های مربوط به تبعید و بی‌وطنی پیشنهاد می‌شود. کسانی که در رمان بیش از حادثه به فرم، زبان، حافظه و مسئله‌ی هویت اهمیت می‌دهند، مخاطبان اصلی این اثرند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب ۱۰۱ حاشیه درباره‌ی زندگی پیچیده‌ی بیکس

آخرین انار دنیا — بختیار علی

سه روایت یهودا — خورخه لوئیس بورخس