کتاب روستاییان و مشروطیت ایران اثر سهراب یزدانی نشر ماهی

دهقانان به طور معمول تأثیر چندانی بر امور سیاسی کشورشان نمی‌نهند. به عبارتی، نفوذ آنان بر عرصه‌ی سیاست کم‌تر از همه‌ی طبقات و لایه‌های اجتماعی، حتی فرودستان شهری، است. فرمانروایان نیز چندان نگران زندگی روستاییان نیستند. اما در دوره‌ی انقلاب موقعیت دیگری پدید می‌آید. انقلاب‌هایی که در جوامع کشاورزی رخ می‌دهند از تأثیر مستقیم یا غیرمستقیم توده‌ی عظیم دهقانان برکنار نمی‌مانند. درحقیقت، هیچ جنبش انقلابی بزرگی در جهان معاصر نبوده است که دهقانان بر سرنوشت آن اثر نگذاشته باشند. اما کسی که به مطالعه‌ی مشروطیت ایران می‌پردازد نمی‌تواند به این گفته‌ی کلی دل خوش کند، و چنین پرسش‌هایی به ذهن او می‌آید: همگام با خیزش شهرنشینان، وضع روستاهای ایران به چه صورت درآمد؟ جنبش همگانی جامعه چه اثری بر روستاییان گذاشت و چه حرکتی در میان آن‌ها پدید آورد؟ پرسش‌های دیگر نیز خواه‌ناخواه به دنبال می‌آیند: دهقانان چه خواسته‌هایی داشتند؟ کدام شیوه‌های مبارزه و اعتراض را به کار بستند؟ و سرانجام این‌که چه اثری بر مشروطیت ایران گذاشتند؟

برای یافتن پاسخ این پرسش‌ها باید دید دهقانان چه جایگاهی در جنبش‌ها و انقلاب‌های دیگر داشته‌اند. به این موضوع توجه کنیم که اگرچه هر جامعه‌ی روستایی از ویژگی‌هایی خاص برخوردار است، اما بین جوامع دهقانی وجوه مشترکی نیز وجود دارد. رابطه‌ی دهقانان با مالکان زمین و دستگاه‌های دولتی در همه‌جا کمابیش یکسان است، گروه‌بندی درونی روستاها همانند است، و فضای سیاسی روستاها به هم شباهت دارد. حتی جنبش‌های دهقانی در سرزمین‌هایی که هزاران فرسنگ با یکدیگر فاصله دارند و از نظر اجتماعی و فرهنگی متفاوتند ویژگی‌هایی یکسان به خود می‌گیرند. جامعه‌ی روستایی ایران تافته‌ای جدابافته از دیگر جوامع روستایی جهان نبود. به همین علت، برای آن‌که بتوانیم معیاری برای مقایسه به دست بیاوریم، ابتدا اعتراض‌ها و مبارزه‌ی دهقانی را در چند کشور به طور خلاصه بررسی می‌کنیم.

در بخش دوم دیباچه، به تاریخ‌نگاری مشروطه می‌نگریم تا ببینیم درباره‌ی حرکت دهقانان ایرانی چه گفته‌اند. تاریخ‌نگاران مشروطیت معمولا به سطوح بالای جنبش سیاسی نگریسته‌اند و اگر به حرکت فرودستان اشاره کرده باشند، آن را حاشیه‌ای و ناچیز شمرده‌اند. در میان لایه‌های فرودست نیز از همه کم‌تر به موقعیت دهقانان پرداخته‌اند. نگاه انتقادی به تاریخ‌نگاری مشروطه می‌تواند ما را آماده کند تا از مسیر همیشگی فراتر برویم.