کتاب مرا اسماعیل صدا کن اثر زانیار ابراهیمی نشر هرمس

کتابی که در دست دارید جلد دوم از مجموعۀ ادبیات غرب به روایت هیوبرت دریفوس شرح اثری است که کم‌وبیش همگان آن را بزرگ‌ترین رمان آمریکا می‌دانند. در مقایسه با برادران کارامازوف، که در جلد نخست به آن پرداختیم، موبی‌دیک را می‌توان رمانی پیچیده‌تر و چندلایه‌تر دانست. به همین منوال، شرح دریفوس نیز فنی‌تر و تا حدی غامض‌تر است و مخاطبانی فلسفه‌خوان‌تر را می‌طلبد. توصیه‌ام به خوانندگان این است که فصل‌های اول و دوم را با صبر و تأنی بیش‌تری بخوانند تا به‌تدریج بتوانند به جهان رمان راه یابند. گرچه در فصل اول به‌تفصیل به اسماعیل و کویکوئگ، دو شخصیت اصلی رمان، پرداخته‌ام، توضیحات مربوط به دیگر شخصیت‌های رمان را، که کم هم نیستند، تا فصل سوم به تعویق انداخته‌ام، چون تعیین‌کننده‌ترین نکته در باب شخصیت‌ها نحوۀ مواجهۀ آنان با وال سفید یا همان موبی‌دیک است و به همین دلیل، فصل دوم لاجرم باید به تبیین جایگاه وال در جهان ملویل اختصاص می‌یافت. کوشیده‌ام پانوشت‌هایی را به متن اضافه کنم تا خوانندگانی که پیشینۀ فلسفی کم‌تری دارند راحت‌تر با متن کنار بیایند. دلیلِ این‌همه مته به خشخاش گذاشتنم در باب دشواری تفسیر دریفوس این است که احتمال قوی می‌دهم خوانندگان وقتی از شرح بسیار خوش‌خوان‌تر برادران کارامازوف فارغ می‌شوند و سراغ جلد دوم می‌آیند، انتظار متنی همان‌قدر سرراست را دارند و کم‌وبیش ممکن است جا بخورند. برای همین بهتر است سنگ‌ها را همین اولِ کار وابِکَنیم تا خوانندگان کمی آستین‌ها را بالاتر بزنند؛ مخصوصاً چون جدا از تفسیر دریفوس باید این نکته را در نظر داشته باشیم که ملویل عاشق شکسپیر بوده و نثرش طبیعتاً به همان سو میل می‌کند، حال آنکه از داستایفسکی، در جایگاه ستایشگر دیکنز و بالزاک، متنی آسان‌یاب‌تر انتظار می‌رود. اما خبر خوب این است که اگر از دو فصل اول به سلامت بگذرید، کار آسان می‌شود و تیرگی‌ها هرچه بیش‌تر به روشنی می‌گرایند.

نکتۀ دیگری که لازم است در باب تفسیر دریفوس بگویم این است که او پیش‌تر، همراه با یکی از دانشجویانش به نام شان دورانس کِلی، چکیده‌ای از آنچه را سر کلاس عرضه کرده[۲] در یکی از فصل‌های کتابی به نام درخششِ جملگیِ چیزها آورده است. درس‌گفتارِ تقریباً نُه‌ساعتۀ دریفوس و این چکیدۀ مشترکِ کم‌وبیش چهل‌صفحه‌ای اختلافات بسیاری با یکدیگر دارند. برای مثال، در شرح شفاهی دریفوس، فلسفۀ نیچه و به‌ویژه حکمت شادان او دست بالا را دارند، گرچه مثل همیشه هایدگر حضوری پررنگ دارد و پس پشتِ تمام تفاسیر دریفوس جا خوش کرده، اما در آن چکیده هیچ خبری از نیچه نیست و حتی هایدگر چندان به چشم نمی‌آید؛ هایدگری که در فصل دوم و پنجم و مخصوصاً فصل آخر (که نتیجه‌گیری دریفوس است) به‌جای نیچه بر صدر می‌نشیند و در واقع تکیه‌گاه فلسفیِ دریفوس برای نقد نیچه است. علاوه بر این، توضیحات مربوط به شخصیت‌های بسیار مهمی مانند بالکینگتون، استارباک، و استاب (که اهمیتِ عمدتاً نیچه‌ایِ آن‌ها را در جای خود خواهیم شکافت) در چکیده حذف شده‌اند. توضیحات مفصل دیگری نیز، که دریفوس سر کلاس خود دربارۀ برخی دیگر از شخصیت‌ها مثل اسماعیل می‌دهد، در این فصل فشرده از کتاب مذکور کوتاه شده‌اند. گذشته از این‌ها، اختلافاتی نیز میان درس‌گفتار و چکیده به چشم می‌خورند، مثلاً شرح دریفوس از پدر ماپل و خود ناخدا آخاب در درس‌گفتار او صبغه‌ای وجودی دارد و در کتاب به مسیحیت آشنای سنتی نزدیک‌تر شده است. در شرحی که خواهید خواند، همواره اولویت با درس‌گفتار دریفوس خواهد بود، هرچند همواره نیم‌نگاهی به کتاب نیز کرده‌ام. به بیان دقیق‌تر و به‌رغم محذوفات مهم و بسیار آن فصل از کتاب، شاید مسامحتاً بتوان این دو منبع را از جهاتی مکمل یکدیگر دانست؛ چون دریفوس برخی مطالب را در آنجا منظم‌تر بررسی کرده، گویی سر کلاس هنوز به نتیجه‌گیری متقن نرسیده و در این فصل از کتاب کوشیده سخن منسجم‌تری بگوید. شاید مهم‌ترین مطلبی که در آن چکیده وجود دارد و در درس‌گفتار نیست، نکات افزوده و بسیار مهمی‌اند که دریفوس در نامۀ ملویل به دوستش ناتانیل هاثورن می‌یابد؛ نکاتی که در بخش‌هایی از فصل آخر به آن‌ها خواهم پرداخت. در کتاب حاضر کوشیده‌ام سخنان دریفوس در سر کلاس را با چکیده‌ای که ذکرش رفت جمع کنم و خوانندگان را تا حد امکان از رجوعِ دوباره به این دو منبع شفاهی و کتبی بی‌نیاز سازم، اما همان‌طور که پیش‌تر در باب جلد اول این مجموعه گفته‌ام، در اینجا نیز آنچه می‌خوانید، در معنای دقیق کلمه روایتی از روایت دریفوس است و نه تقریر طابق النعل‌بالنعلِ سخنان او در درس‌گفتار یا جملاتش در کتاب مذکور.