کتاب فیل سفید گمشده اثر مارک تواین نشر بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه

داستان کوتاه «فیل سفید گمشده» نوشته‌ی مارک تواین نخستین بار در سال ۱۸۸۲ منتشر شد و یکی از نمونه‌های درخشان طنز پلیسی و هجوآمیز این نویسنده‌ی آمریکایی است. تواین در این داستان، با بهره‌گیری از موقعیتی مضحک و در عین حال پرکشش، هم ساختار داستان‌های کارآگاهی را دست می‌اندازد و هم بی‌کفایتی دستگاه بوروکراتیک و پلیسی زمانه‌ی خود را به نقد می‌کشد.

روایت حول محور یک «فیل سفید سلطنتی» می‌گردد که قرار است به‌عنوان هدیه‌ای دیپلماتیک از سوی پادشاه سیام (تایلند کنونی) به انگلستان فرستاده شود. اما در مسیر انتقال، وقتی به خاک آمریکا می‌رسد، حیوان عظیم‌الجثه به‌طرزی عجیب دزدیده می‌شود. پلیس نیویورک وارد عمل می‌شود و ماجرا به یک پرونده‌ی جنایی پیچیده بدل می‌گردد. آنچه این داستان را خاص می‌کند، نه صرفا ماجرای گم‌شدن فیل، بلکه زنجیره‌ای از خطاهای عجیب، سوءبرداشت‌ها، گزارش‌های بی‌ربط و تصمیم‌های ابلهانه‌ی مقامات پلیسی است که در نهایت به بحرانی طنزآمیز و فاجعه‌بار منجر می‌شود. تواین در این داستان، درواقع با تقلید از قالب داستان‌های جنایی آن دوره، نوعی پارودی خلق می‌کند. او با اغراق در جدیت کارآگاهان و مقامات، نشان می‌دهد که چگونه تشریفات و بوروکراسی می‌تواند حقیقت را از نظرها پنهان کند. ماجرا پر از گزارش‌های دقیق اما پوچ، استدلال‌های منطقی ولی بی‌ثمر، و پرس‌وجوهایی است که هیچ نتیجه‌ای به دست نمی‌دهند. همه‌چیز در ظاهر «علمی» و «کارآگاهی» است، اما در باطن یک نمایش ابلهانه از ناتوانی انسان در مواجهه با واقعیت. از نظر سبکی، نثر تواین سرشار از طنز خشک، کنایه و بازی با زبان است. او با استفاده از موقعیت کمیک یک فیل عظیم که نمی‌تواند پنهان بماند، این تناقض را برجسته می‌سازد: پلیس همه‌جا را جست‌وجو می‌کند، نظریه‌پردازی می‌کند و اسناد انبوه تولید می‌کند، اما همین موجود بزرگ و آشکار از چشمشان دور می‌ماند. این تضاد ساده به یکی از تمثیل‌های برجسته‌ی تواین برای نمایش حماقت نهادهای مدرن تبدیل می‌شود. از منظر موضوعی، «فیل سفید گمشده» فقط یک کمدی نیست، بلکه انتقادی اجتماعی نیز هست. فیل، به‌عنوان هدیه‌ای سلطنتی، بار دیپلماتیک و سیاسی دارد و سرنوشتش با آبروی دولت‌ها گره می‌خورد. در عین حال، ناتوانی پلیس در مدیریت پرونده، به‌خوبی ضعف ساختارهای قدرت را عیان می‌سازد. تواین نشان می‌دهد که چگونه جدیت نهادی می‌تواند در عمل به بی‌معنایی مطلق تبدیل شود. این داستان همچنین نمایانگر علاقه‌ی تواین به طنز ابسورد است، جایی که واقعیت و منطق ظاهری به‌قدری پیچیده و خنده‌دار جلوه می‌کنند که نتیجه جز پوچی نیست. همان‌گونه که در آثار دیگر او مثل ماجراهای تام سایر یا یانکی اهل کنتیکت در دربار شاه آرتور، تواین با تلفیق ماجراجویی و هجو اجتماعی، سرگرمی و تفکر را در کنار هم می‌نشاند.

«فیل سفید گمشده» هنوز هم به‌عنوان نمونه‌ای کلاسیک از طنز پلیسی مطرح است؛ داستانی که هم به خواننده خنده می‌بخشد و هم تأمل درباره‌ی ناکارآمدی نهادهایی که ظاهرا برای نظم و امنیت ساخته شده‌اند.