فیدیبو نماینده قانونی انتشارات روزنه و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .

کتاب جامعه‌شناسی به زبان ساده

نسخه الکترونیک کتاب جامعه‌شناسی به زبان ساده به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است. تنها لازم است اپلیکیشن موبایل و یا نرم افزار ویندوزی رایگان فیدیبو را نصب کنید.

درباره کتاب جامعه‌شناسی به زبان ساده


تعریف جامعه‌شناسی یا «علم جامعه‌شناسی» همچون شعر حافظ «سهل ممتنع» است. از یک سو سهل است، به این معنا که جامعه‌شناسی را در ساده‌ترین شکلش می‌توان بررسی، درک، شناخت و فهم جامعه یا اجتماع یعنی یک مجموعه تشکیل شده از انسان‌هایی که در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند، تعریف کرد. ممتنع است از این بابت که اساسا برای پدیده‌ای به نام جامعه‌شناسی نمی‌توان یک تعریف جامع و مورد توافق در نظر گرفت، به گونه‌ای که در چند سطر، هم بتوان جامعه‌شناسی را خیلی دقیق و روشن تعریف کرد و هم آن تعریف مورد توافق همه جامعه‌شناسان قرار گیرد.
شاید برای کسانی که نخستین بار با «جامعه‌شناسی» آشنا می‌شوند، گفتن این‌که جامعه‌شناسی را به سادگی نمی‌توان تعریف کرد، قدری ثقیل به نظر برسد. بسیاری از ما ممکن است فکر کنیم که جامعه‌شناسی به هر حال عبارت است از مطالعه جامعه و جامعه نیز از انسان‌ها شکل گرفته، بنابراین می‌توانیم جامعه‌شناسی را علم مطالعه یا بررسی انسان‌ها یا رفتار انسان‌ها در جامعه بدانیم.

ادامه...
  • ناشر انتشارات روزنه
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 1.63 مگابایت
  • تعداد صفحات ۲۰۹ صفحه
  • شابک

معرفی رایگان کتاب جامعه‌شناسی به زبان ساده

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



مقدمه

این کتاب مولود سه جریان است که هر یک بدون آنکه ارتباطی با یکدیگر داشته باشند منجر به تولد آن شدند. جریان نخست یا نطفه اولیه به وجود آمدن آن، باز می گردد به اواسط سال ۱۳۷۹. آن روزها من به دنبال یافتن یک کار تدریس برای یکی از دانشجویان فارغ التحصیل ام بودم. ازجمله با یکی از همکاران که دفتر و دستک یکی از مراکز آموزشی دانشگاه علمی - کاربردی وزارت علوم در دستش بود تماس گرفتم. او هم گفت که می تواند از متقاضی برای تدریس در دوره های پودمانی که من تا آن روز اسمش را هم نشنیده بودم استفاده کند. از من پرسید که رشته تحصیلی متقاضی چیست و من هم گفتم که لیسانس و فوق لیسانسش در رشته تاریخ است. تصور من آن بود که از دانشجویم برای تدریس در ادبیات، تاریخ یا دست کم روابط عمومی استفاده شود. اما تنها رشته موجود در آن مرکز برای وی جامعه شناسی بود. اشکال هم از اینجا پیش آمد که دانشجویم به هیچ روی استقبالی از تدریس جامعه شناسی نکرد. می گفت اگرچه هم در لیسانس و هم در فوق لیسانس، دو، سه درس جامعه شناسی داشته اما چیز زیادی دستگیرش نشده. آنچه برایم عجیب می نمود آن بود که او در دوره لیسانس دو درس جامعه شناسی اش را با نمرات ۱۹ و ۲۰ گذرانده بود. در دوره فوق لیسانس هم ۱۹ گرفته بود. با این همه حاضر نبود چند ساعتی در هفته آن را در سطح فوق دیپلم تدریس نماید. می گفت مطلب زیادی برای گفتن ندارد، چون چندان مباحث جامعه شناسی را درک نکرده. برای من خیلی عجیب بود که آخر چگونه ممکن است فارغ التحصیلی شش واحد درسی جامعه شناسی در لیسانس و فوق لیسانس با نمرات ۱۹ و ۲۰ گذرانده باشد، آن وقت نتواند کلیاتی را برای دانشجویان فوق دیپلم یا حتی پایین تر ارائه دهد؟ پاسخ ایشان این بود که مطالب را صرفا حفظ می کرده و چندان اشرافی به عمق و معنای متن پیدا نکرده. می گفت اساتید مطالبی را می گفتند و ماهم جزوه و کتاب را می خواندیم، بعد هم امتحان می دادیم، در حالی که چیز زیادی دستگیرمان نشده بود و این نوعا حکایت درس جامعه شناسی برای بسیاری از ما بود.
شاید برای خوانندگانی که این جملات را می خوانند قابل درک نباشد که چگونه ممکن است دانشجویی درسی را در لیسانس و فوق لیسانس بگذراند، نمره بالایی هم بیاورد، در عین حال با مبانی، مبادی، چارچوب ها، کلیات و خلاصه با بنیان های اولیه آن درس چندان آشنا نشود. در پاسخ می بایست گفت که اتفاقا چندان جای شگفتی ندارد و دریغا که این یکی از ویژگی های نظام آموزش عالی ماست. کم نیستند فارغ التحصیلان حتی موفق رشته های علوم انسانی که در برخی از حوزه ها که بنیان مطالب درسی روی ترجمه قرار دارد، فهم عمیق یا حتی متوسطی از آن درس پیدا نمی کنند و صرفا مطالب را حفظ کرده و در عین حال نمره بالایی هم می آورند، بدون آنکه درک چندانی از مفاهیم آن حوزه پیدا کنند.
تا آنجایی که به فارغ التحصیل جویای تدریس ما مربوط می شود، من به ایشان پیشنهاد کردم که خودم مطالبی را درخصوص جامعه شناسی برای ایشان می نویسم و او هم همان مطالب را تدریس نماید و آن فرصت به دست آمده را از دست ندهد. قرار شد ترم بعد ایشان به سر کلاس بروند و من هم در این فاصله شروع کردم کلیاتی را پیرامون جامعه شناسی نوشتن. اما مثل بسیاری دیگر از کارهای مملکتمان در میانه راه تصمیم مدیریت آن واحد تغییر کرد و قرار شد متقاضی ما همان درس تاریخ را ارائه دهد. من ماندم و ۶۰، ۷۰ صفحه مطلب پیرامون کلیات جامعه شناسی.
جریان دومی که زمینه ساز تولد این کتاب شد آن بود که قریب به یک سال بعد از ماجرای یاد شده، من عهده دار تدریس درسی به نام «امپریالیزم خبری» برای دانشجویان فوق لیسانس رشته علوم ارتباطات شدم. فکر می کنم نفس عنوان «امپریالیزم خبری» خود به تنهایی بیانگر سرفصل ها و مطالبی باشد که شورایعالی انقلاب فرهنگی برای این درس در نظر گرفته. نمی دانم زمانی که لنین رساله «امپریالیزم؛ عالی ترین مرحله تکامل سرمایه داری» را می نوشت، آیا هرگز تصور می کرد که ۷۰، ۸۰ سال بعد اندیشه های او دست مایه درسی در دانشگاه های جمهوری اسلامی ایران شود؟ این که چرا کسی که اساسا قائل به وجود پدیده ای به نام «امپریالیزم خبری» نیست، ناچار می شود آن را تدریس هم بکند، خود حدیث جداگانه ای است. اگر در نظام آموزشی عالی ما چندان دغدغه ای نیست که مفاهیم بنیادی جامعه شناسی فراگرفته شود، در عوض تاکید فراوانی صورت می گیرد تا دانشجویان با اصول و مبانی «امپریالیزم خبری» آشنا شوند. استنکاف من از تدریس آن درس و اصرار بر تدریس درسی که قبلاً ارائه می دادم به جایی نرسید، چرا که دانشجویان آن واحد درسی را گرفته بودند و به هر حال می بایستی ارائه می شد. برای حل مسئله با دانشجویان به توافق رسیدیم که من در حوزه دیگری تدریس کنم و دانشجویان خود پیرامون «امپریالیزم خبری» کنفرانس دهند. از میان مباحثی که برای تدریس با دانشجویان مطرح شد، آنان به جامعه شناسی بیشتر اشتیاق نشان دادند، با آنکه همچون متقاضی مان آنان هم در لیسانس و در فوق لیسانس چندین واحد جامعه شناسی گذرانده بودند. برای این که دریابم که کار را از کجا می بایستی شروع کنم، یک سری پرسش پیرامون مبانی بنیادی جامعه شناسی از آنان به عمل آوردم و آن قدرها طول نکشید که متوجه شدم چرا دانشجوی خودم آن قدر از این که جامعه شناسی را تدریس کند اکراه داشت. مطالب سال گذشته را به علاوه مطالب بیشتری در طول ترم فراهم کردم و برای نخستین بار در عمرم درس جامعه شناسی را ارائه دادم. آن کلاس خیلی مورد استقبال دانشجویان قرار گرفت و قریب به دو، سه سالی آن تجربه ادامه یافت. از آنجا که دانشجویان در مجموع راضی بودند، مدیر گروه و دیگر مسئولان دانشگاه هم چندان به روی من نمی آوردند که چه می کنم. اما سرانجام کشتیبان آن دانشگاه را سیاستی دیگر آمد و آن بساط تعطیل شد. فایده آن دو، سه سال این شد که مطالب بیشتری تهیه کردم. مطالبی که امروزه پایه و اساس این کتاب را تشکیل می دهند.
البته من تا اینجا هم بنا نداشتم که مطالب گردآوری شده را در قالب یک کتاب درآورم و در حقیقت آنچه باعث شد تا خیلی جدی به فکر این کار بیفتم، حادثه یا جریان سوم بود. دست نوشته هایم را می دادم به چندتایی از دانشجویانم و آنان زحمت می کشیدند، می بردند برای تایپ و بعد هم بر می گرداندند. در خلال رفت و آمدشان آنان بدون آنکه من در جریان باشم مطالب را خوانده بودند و به تدریج به من پیشنهاد کردند که آن مطالب را به صورت یک کتاب درآورم. مسئله اینجا بود که جملگی آنان، محمدرضا هدایتی، مرتضی باقیان، مهدی مسلمی، ابراهیم طبرستانی و مهدی خدایی، از بهترین دانشجویان علوم سیاسی دانشگاه تهران بودند (در فاصله سال های تحصیلی ۸۴ -۸۱). اصرار آنان برای چاپ کتاب برایم هم خیلی معنادار بود و هم قابل تامل. با این که جامعه شناسی کار اصلی ام نبود اما در عین حال اصرار دانشجویان را می توانستم درک کنم.
در حقیقت، جامعه شناسی نیز همانند بسیاری از شعبه ها و شاخه های دیگر علوم انسانی، از غرب به ایران آمده است. از صدر تا ذیل، جامعه شناسی که در دانشگاه های ما تدریس می شود یا به صورت کتاب چاپ شده، برگرفته از منابع غربی است. البته این مسئله به خودی خود عیبی ندارد. ممکن است دانشی از فرهنگ و جامعه ای به فرهنگ و جامعه دیگری انتقال یابد؛ هیچ کجای این پدیده عیب و ایرادی ندارد. مشکل از جایی به وجود می آید که بخواهیم آن دانش و معرفت را ترجمه کنیم و به زبان خودمان درآوریم. برخلاف تصور بسیاری اگر مترجم خواسته باشد مفهوم و معنا را منتقل کند و نه صرفا قالب، متن یا پوسته را، ترجمه کار ساده ای نیست. یک مترجم می تواند جمله ها، فرازها و در نهایت متنی را ترجمه کند بدون آنکه به درستی معنای آن را دریابد. مترجم، متن را جمله به جمله و لغت به لغت ترجمه می کند، بدون آنکه به درستی بداند که معنای مطالبی که ترجمه می کند چیست. شاید این مطلب برای خوانندگانی که هیچ وقت تجربه ترجمه نداشته اند، قدری سنگین، دیریاب و غیرقابل تصور به نظر برسد که چگونه ممکن است مترجمی متنی را ترجمه کند بدون آنکه معنای آن را به درستی درک کرده باشد. وقوع چنین پدیده ای نه تنها محتمل است، که اتفاقا به طور منظم هم اتفاق می افتد. مترجمان حرفه ای توجه چندانی به معنای متنی که ترجمه می کنند ندارند، ضمن آنکه متن را هم به طور کامل ترجمه، و حق الزحمه شان را دریافت می کنند. بگذارید مثالی بزنیم تا قدری روشن شود که این پدیده عجیب چگونه ممکن است اتفاق بیفتد. کسانی که دست اندرکار فراگیری یک زبان خارجی بوده اند، در مواردی با وضعیت دشواری در فهم معنای جمله و یا متنی در زبان بیگانه مورد یادگیری شان رو به رو می شوند. آنان معنای تک، تک لغات آمده درجمله را می دانند، با این همه نمی توانند معنای جمله را به درستی درک کنند. عکس این وضعیت نیز اتفاق می افتد. به این معنا که ما معنی جمله را با آنکه برخی لغات را نمی دانیم به درستی می فهمیم. حالت اول اغلب در مورد یک گزاره بلند یا پاراگراف نیز اتفاق می افتد.
این حالت؛ این که خواننده معنای همه لغات را می داند اما معنای متن را متوجه نمی شود، وضعیتی است که مترجمان حق الزحمه ای اغلب در آن به سر می برند. روش عملی هم که اتخاذ می کنند آن است که متن را جمله به جمله و لغت به لغت ترجمه می کنند؛ درست مثل یک کامپیوتر. اگر مترجمان حق الزحمه ای بخواهند متون مختلف حقوقی، سیاسی، ادبی، اجتماعی، فنی و... را که ترجمه می کنند در عین حال درک هم نمایند، می بایستی فیلسوف به معنای قدیم و کلاسیک آن باشند. در عالم واقعیت، مترجم بدون آنکه معنی متن را بفهمد آن را ترجمه می کند. ترجمه هایی از این دست البته عیب و نقصی هم ندارند، جز این که خواننده یا معنای متن را به درستی درک نمی کند و یا آنکه مجبور است پس از چند بار خواندن متن، معنای مورد نظر نویسنده را حدس بزند.
آنچه گفتیم حکایت تلخ بسیاری از متون علوم انسانی است که به فارسی ترجمه و چاپ شده اند. شاید سخنی به اغراق نرود اگر کسی مدعی شود که یکی از بزرگ ترین معضلات اساسی دانشجویان رشته های علوم انسانی ازجمله جامعه شناسی در ایران، درک و فهم عمیق متون کتاب هایی است که در حوزه های مختلف علوم انسانی تدوین شده اند. بیشتر متون کتب علوم انسانی ما، گنگ، نامفهوم، پیچیده، مبهم و در یک کلام غیرقابل هضم هستند. این وضعیت بیش از آنکه ناشی از پیچیدگی مفاهیم و مطالب علوم انسانی باشد، برخاسته از ذات ترجمه یا درست تر گفته باشیم «بد ترجمه شدن» آن آثار است. در تدوین آنها، مترجمان که بسیاری از آنان اساتید دانشگاهی هم هستند، بیش از آنکه وسواس و دغدغه رساندن مطلب به مخاطب را داشته باشند، دغدغه آن را دارند تا زبانی را که به کار گرفته اند و متنی را که نوشته اند به گونه ای باشد که بیانگر استادی و اهل فضل بودن آنان باشد. هدف در نگارش یا ترجمه یک کتاب علوم انسانی آن نیست که مفاهیم را به مخاطب تفهیم کنیم، بلکه بیشتر می خواهیم که متن نوشته شده جوری نباشد که به پرستیژ علمی نویسنده خدشه ای وارد شود.
نکته دیگر آن است که در مواردی متن و جملات آن قدر گنگ و نامفهوم هستند که انسان بی اختیار دچار این شبهه می شود که آیا نویسنده، یا درست تر گفته باشم مترجم محترم، اساسا خود متن و موضوع را فهمیده یا آنکه فقط ترجمه کرده؟ نکته سوم، به کارگیری الفاظ و اصطلاحات فارسی سره و پرهیز از لغات عربی است. البته به کارگیری اصطلاحات فارسی سره خیلی شایسته و مطلوب است، به این شرط که مخاطب ما هم معانی این اصطلاحات را که بیشتر هم من درآوردی و نمایشی هستند درک کند. در بسیاری از موارد برای خواننده مشخص نیست که مقصود و منظور نویسنده از اصطلاحات و عبارات فارسی سره به کار گرفته شده چیست. البته همان طور که اشاره کردیم، استفاده از این گونه الفاظ و اصطلاحات فارسی نیز بیشتر یک حالت پرستیژی و به رخ کشیدن سواد و معلومات نویسنده را دارد تا عشق و علاقه واقعی به زبان فارسی.
حاصل این نوع کتاب ها، آن شده است که دانشجویان صرفا مطالب را حفظ می کنند، واحدهای درسی مختلف را پاس می کنند و گاه نمرات بالایی هم می آورند، بدون آنکه واقعا گوهر مباحث را فراگیرند. ختم کلام آنکه، کیفیت برخی از آثار و کتبی که در حوزه جامعه شناسی وجود دارد دلیل سومی شد تا مطالبی را که به تدریج تنظیم کرده بودم به صورت یک کتاب درآورم. حاجت به گفتن نیست که این کتاب نیز در اصل یک ترجمه است. منتها مطالب آن از متون مختلف گردآوری شده اند. نکته مهم تر آن است که مطالب فقط ترجمه نشده اند، بلکه قبل از ترجمه سعی کرده ام متن را خودم درک کنم و سپس آن را به فارسی ساده و قابل فهمی روی کاغذ بیاورم.
نگارش این کتاب همان طور که پیشتر یادآور شدم، در درجه اول مدیون آن دانشجویم بود که در سال ۱۳۷۹ می خواستم به عنوان مدرس برای وی کاری پیدا کنم. در مرتبه دوم مدیون درس «امپریالیزم خبری» و در مرتبه سوم نیز مدیون متون بسیاری از کتب جامعه شناسی است؛ متونی که حتی صدای دانشجویان ممتاز و خوش فکر دانشگاه تهران را هم درآورد. در طی سال هایی که کتاب در شرف تولد بود، فرشته عزیزم (اتفاق) بارها و بارها متن آن را مورد بازخوانی، اصلاح و ویرایش قرار داد. اگر ایشان نمی بود، شاید این کتاب هرگز متولد نمی شد. دانشجوی دیگرم خانم بهاره آروین که ضمن تحصیل در علوم سیاسی دوره دکترای جامعه شناسی را هم می گذرانید، به تقاضای من متن کتاب را قبل از چاپ مطالعه نمود و اصلاحات مغتنمی در آن به عمل آورد. استقبال ایشان از دست نوشته ها سبب شد تا آخرین تردیدهایم نیز از میان برود و مصمم شوم تا نوشته ها را در قالب یک کتاب بریزم. اما بدون تردید بعد از فرشته، اصرار و تکرارهای محمدرضا هدایتی، مهدی مسلمی، مرتضی باقیان، ابراهیم طبرستانی و مهدی خدایی در ترغیب من که مطالب نوشته شده را به صورت یک کتاب درآوردم، سهم به سزایی در تولد این کتاب داشت. می بایستی اعتراف کنم که باور نمی کردم دانشجویان علوم سیاسی دانشگاه تهران که با سرشیر و خامه اساتید جامعه شناسی ایران سرو کار دارند، از آن مطالب این چنین استقبال کنند. سرانجام می بایستی از زحمات سرکار خانم استلا اورشان صمیمانه سپاسگزاری کنم که با گشاده رویی، بارها و بارها تغییرات، اصلاحات و کم و زیاد کردن های بی پایان مرا پذیرا شدند.

صادق زیباکلام
۲۴ دی ۱۳۸۴

بخش نخست: تعریف و کلیات جامعه شناسی

تعریف جامعه شناسی یا «علم جامعه شناسی» همچون شعر حافظ «سهل ممتنع» است. از یک سو سهل است، به این معنا که جامعه شناسی را در ساده ترین شکلش می توان بررسی، درک، شناخت و فهم جامعه یا اجتماع یعنی یک مجموعه تشکیل شده از انسان هایی که در کنار یکدیگر زندگی می کنند، تعریف کرد. ممتنع است از این بابت که اساسا برای پدیده ای به نام جامعه شناسی نمی توان یک تعریف جامع و مورد توافق در نظر گرفت، به گونه ای که در چند سطر، هم بتوان جامعه شناسی را خیلی دقیق و روشن تعریف کرد و هم آن تعریف مورد توافق همه جامعه شناسان قرار گیرد.
شاید برای کسانی که نخستین بار با «جامعه شناسی» آشنا می شوند، گفتن این که جامعه شناسی را به سادگی نمی توان تعریف کرد، قدری ثقیل به نظر برسد. بسیاری از ما ممکن است فکر کنیم که جامعه شناسی به هر حال عبارت است از مطالعه جامعه و جامعه نیز از انسان ها شکل گرفته، بنابراین می توانیم جامعه شناسی را علم مطالعه یا بررسی انسان ها یا رفتار انسان ها در جامعه بدانیم. چرا انسان ها این گونه رفتار می کنند یا آن گونه؛ چرا به این حزب رای می دهند و یا از آن شخصیت سیاسی طرفداری می کنند؛ چرا این فیلم یا آن رمان آن قدر گل کرد؛ چرا بعضی از انسان ها دیندارتر از بعضی دیگر هستند؛ چرا برخی خودکشی می کنند؛ چرا برخی به کارهای خلاف روی می آورند و یا عده ای معتاد می شوند؛ چرا آمار طلاق در یک جامعه بالا می رود؛ چرا اساسا مردم از حکومت تبعیت می کنند؛ چگونه می توان بنیان خانواده را در جامعه مستحکم تر نمود؛ چرا نابرابری وجود دارد؛ چرا مردم یک جامعه از مردم جامعه دیگر مذهبی ترند یا برعکس غیر مذهبی ترند؛ چرا عده ای به سنت ها پای بندند و عده دیگری برعکس روی به مدرنیته آورده اند؛ چرا در برخی از جوامع مردم علیه حکومت هایشان شورش و طغیان می کنند؛ چرا در برخی جوامع انقلاب می شود؛ چرا برخی از گروه های اجتماعی از گروه های دیگر قوی ترند و چرا برعکس عده ای ضعیف و عقب مانده اند؛ چرا علیه زنان تبعیض وجود دارد؛ چرا برخی از مردم مسئولیت پذیرترند و عده ای دیگر لاابالی و غیرمسئول؛ همه اینها و ده ها پرسش از این دست را می توان مسائل یا حوزه کاری جامعه شناسی دانست. به عبارتی، جامعه شناسی را می توان تلاشی در جهت یافتن پاسخ به این پرسش ها دانست.
شاید بسیاری با این نوع تعریف مشکلی پیدا نکنند. اما اگر دقیق تر به این نوع تعریف نگاه کنیم، متوجه می شویم که در اینجا تعریف مشخصی از جامعه شناسی صورت نگرفته، بلکه گفته می شود که جامعه شناسی چه خاصیتی دارد و چه کار می تواند انجام دهد. به سخن دیگر، در اینجا جامعه شناسی تعریف نشده، بلکه تنها گفته شده که چه کارهایی می تواند انجام دهد. درست مثل آن است که برای تعریف «ماشین» بگوییم، ماشین عبارت است از وسیله یا ابزاری که انسان را از نقطه «الف» به نقطه «ب» می رساند. هیچ کس نمی تواند با این تعریف مخالفت کند. اما واقعیت آن است که ما در اینجا ماشین را به گونه ای «عام»، «علمی» و «جامع» تعریف نکرده ایم، بلکه گفته ایم که ماشین چه خاصیتی دارد. ممکن است بپرسیم که این نوع «تعریف» - می توانیم نام آن را بگذاریم «تعریف کاربردی» یا تعریف حسب کاربرد سوژه یا پدیده - چه اشکالی دارد؟ در پاسخ باید گفت که این نوع تعریف به هیچ روی غلط نیست، اما مشکلی که دارد آن است که کامل نیست. کامل نبودن تعریف کاربردی را در مورد ماشین به روشنی می توان نشان داد. «پنکه» و «ریش تراش» نیز ماشین هستند اما هیچ کدام انسان را از نقطه ای به نقطه دیگر نمی رسانند. اولی هوا را در تابستان تحمل پذیرتر می کند و دومی صورت مردان را اصلاح می کند. در عین حال هر دو نیز ماشین هستند. تراکتور، موتور آب و جاروبرقی هم هر سه ماشین هستند اما شامل تعریفی که ما از ماشین کردیم (و غلط هم نبود) نمی شوند.
برخلاف ماشین، نشان دادن اشکال تعریف کاربردی در جامعه شناسی چندان ساده نیست، زیرا ما را وارد یکی از مباحث عمده و حل نشده جامعه شناسی می کند. فرض بگیریم که ما جامعه شناسی را دانش رفتار انسان ها در جامعه تعریف کردیم. جامعه شناسی را بررسی رفتار یک کارگر، دانش آموز، کشاورز، مدیرکل، دانشجو، مسافرکش، کارمند، زن خانه دار و... در جامعه تعریف کردیم. این تعریف به هیچ روی اشتباه نیست و اتفاقا عمده ترین فعالیت جامعه شناسان این گونه مطالعات است. اما مشکل از اینجا شروع می شود که آیا ما می خواهیم فرد را بررسی کنیم یا آن نهاد یا سازمان اجتماعی را که فرد جزیی از آن است می بایستی مورد مطالعه قرار دهیم؟ آیا ما می خواهیم یک یا چند دانش آموز، یا کارگر را به عنوان «فرد»(۱) مورد بررسی قرار دهیم یا آنکه می خواهیم رفتار «دانش آموزان» یا رفتار «کارگران» یا طبقه کارگر را به عنوان یک گروه اجتماعی مشخص بررسی کنیم؟ یا آنکه صرفا می خواهیم رفتار چند یا چندین کارمند یا حتی صدها کارمند را تک تک مورد بررسی قرار دهیم؟ شاید در ابتدا تفاوت میان این دو چندان آشکار به نظر نرسد. یک جامعه شناس ممکن است رفتار چند ده و چند صد دانش آموز را در کشوری یا منطقه ای مورد مطالعه قرار داده، بگوید که رفتار دانش آموزان در این کشور یا این منطقه این گونه است. جامعه شناس دیگری ممکن است رفتار چند صد یا چند هزار کارگر را مورد مطالعه قرار داده و سرانجام به یک جمع بندی درباره رفتار کارگران کشور یا منطقه ای از جهان برسد. سوال اساسی اینجاست که آیا با مطالعه فردی چندین هزار کارگر، دانش آموز، کشاورز، بازاری و یا کارمند به فرض ایرانی یا انگلیسی نمی توان به این نتیجه رسید که اولاً کارگران ایرانی این خصوصیات را دارند و ثانیا در مقایسه با همتایان انگلیسی یا آمریکایی شان از این تفاوت ها برخوردار هستند؟
سخن از این متین تر نمی شود که کسی مدعی شود که من از میان پنج میلیون کارگر ایرانی، پنج هزار نمونه آماری را تک، تک مورد مطالعه قرار دادم و اکنون ادعا می کنم که طبقه کارگر ایران دارای این خصوصیات و ویژگی های سیاسی، اجتماعی، مذهبی است. حداکثر این که بگوییم که پنج هزار نمونه آماری کافی نیست و مثلاً میزان نمونه را ده برابر کنیم و ۵۰ هزار کارگر ایرانی را مورد مطالعه قرار دهیم و سپس ادعا کنیم که ما ۵۰ هزار کارگر ایرانی را هر یک به تنهایی و به دقت مورد مطالعه قرار دادیم و به این نتیجه یا نتایج رسیده ایم. حتی سختگیرترین افراد هم در برابر نمونه آماری ۵۰ هزار تسلیم می شوند. خوب اشکال کار در کجاست؟ از نظر آماری هم که ما تعداد افراد مورد مطالعه مان را آن قدر بالا بردیم که ضریب خطا عملاً صفر شده است.
پاسخ به این اشکال ما را وارد یکی از جدی ترین و بنیادی ترین مناقشات جامعه شناسی می کند. از آنجا که درک این مناقشه خود یکی از مهم ترین مسائل جامعه شناسی است، بنابراین بگذارید صورت مسئله را یک بار دیگر بازبینی کنیم. ما از نظر آماری یک نمونه قابل قبول از کارگران، دانش آموزان، کارمندان یا یک گروه مشخص اجتماعی دیگر را یک یک بررسی کردیم. ۵ هزار کارگر ایران خودرو را یا از طریق پرسشنامه یا مصاحبه یا بدون آنکه خودشان متوجه باشند در رفتارهای مختلف، افکار و عقاید، باورهای اجتماعی، سیاسی، دینی، عاطفی، روحی و روانی به دقت مورد مطالعه قرار دادیم. چه دلیلی دارد و چرا در پایان این بررسی ما نبایستی به این جمع بندی برسیم که رفتار و هنجارهای اجتماعی کارگران ایران خودرو چنین است؟ ممکن است گفته شود که در ایران خودرو قریب به دویست هزار کارگر کار می کنند و ۵ هزار نمی تواند نمونه آماری قابل استنادی باشد. اما مشکل در اینجا نیست، زیرا همان طور که گفتیم ما می توانیم نمونه آماری را از ۵ هزار به ۵۰ هزار برسانیم. اما هنوز هم آن اشکال اساسی وجود دارد و بسیاری از جامعه شناسان معتقدند که حتی اگر نمونه آماری ما ۵۰ هزار نفر هم باشد، ما نمی توانیم بگوییم که هنجارها و رفتارهای کارگران ایران خودرو یا دانشجویان شهرستانی مقیم تهران این گونه است.
حتی یک گام جلوتر برویم. فرض بگیریم که ما تک تک ۲۰۰ هزار کارگر ایران خودرو را مورد بررسی دقیقی قرار دادیم. آیا باز هم آن اشکال وجود دارد؟ در پاسخ بایستی گفت که آری، هنوز هم آن اشکال وجود دارد، زیرا این اشکال ناشی از عدد و رقم و کم و زیاد بودن نمونه آماری نیست، بلکه اشکال اساسی تر از اینهاست.
در مثال مورد نظرمان، حاصل بررسی تک تک کارگران، هرچه هست می شود رفتار کارگران ایران. اما مسئله به این سادگی نیست. درست است که ما تمامی ۲۰۰ هزار کارگر ایران خودرو را تک به تک و خیلی دقیق مورد بررسی قرار دادیم، اما از دید بسیاری از جامعه شناسان نتیجه را نمی توانیم به عنوان رفتار اجتماعی کارگران ایران خودرو بدانیم. از دید این دسته از جامعه شناسان ما نه تنها نمی توانیم از روی بررسی ۲۰۰ هزار کارگر ایران خودرو به این نتیجه گیری قطعی برسیم که کارگران ایران دارای چه رفتارهایی هستند، بلکه حتی در مورد خود آن ۲۰۰ هزار نفر یا ۵ هزار نفر نیز که مورد مطالعه قرار گرفته اند نمی توانیم مدعی شویم که رفتار آنان را شناخته ایم؛ اما چرا؟
از نظر بسیاری از جامعه شناسان، ما انسان ها دارای یک هویت فردی هستیم و یک هویت اجتماعی. به عبارت دیگر، یک فرد، به عنوان یک فرد، دارای مجموعه رفتارهای مشخصی است. اما آن فرد وقتی به گروه اجتماعی مخصوص خودش می پیوندد، دارای رفتارهای بیشتری می شود. به عبارت دیگر، یک کارگر یا چند صد هزار کارگر به صورت فردی یا تکی دارای رفتارهای مشخصی هستند. اما طبقه یا گروه اجتماعی که از این صنف تشکیل می شود دارای هویت، هنجارها و رفتارهای خاص خود می شود. رفتارها و هنجارهایی که ممکن است اساسا در هیچ یک از کارگران به صورت فردی و تکی وجود نداشته باشد. به عبارت دیگر، جمع یا اجتماع کارگران به عنوان طبقه کارگر از خود دارای هویتی می شود که این هویت پیشتر در میان کارگران وجود نداشته. جمع انسان ها که اجتماعی را می سازد، دارای یک روح جدید و دیگر می شود. پنج نفر انسان هر کدام به تنهایی روحیات و ویژگی های رفتاری مشخصی دارند. انتظار ما آن است که این جمع پنج نفره، همان رفتارهایی را داشته باشد که در هر یک از این پنج نفر بوده. اما آن گونه که بسیاری از جامعه شناسان معتقدند، اجتماع پنج نفر روح مستقلی از خودش پیدا می کند؛ رفتارها، هنجارها و ویژگی های جدیدی از خودش بروز می دهد. به سخن دیگر، وقتی پنج انسان اجتماعی را می سازند، رفتار آن اجتماع برابر با مجموع رفتار آن پنج نفر نیست، بلکه موجود جدید که همان اجتماع یا جامعه پنج نفره باشد دارای رفتارهای جدیدی می شود.
بگذارید مثالی بزنیم که بیشتر ما بارها هم دیده ایم و هم خودمان جزء آن بوده ایم. پنج دانش آموز را در نظر بگیریم که پس از تعطیلی مدرسه به منزل باز می گردند. جمع پنج نفری آنان، حتی اگر دختر هم باشند، رفتارهایی را انجام می دهند که هیچ کدام از آنان به تنهایی انجام نمی دهند. معمولاً با هم بگو بخند می کنند، گاه رهگذران را دست می اندازند، با دیدن آدم ها و یا قیافه های جدی، گرفته یا مضحک، می خندند و با چشم و ابرو دیگران را مسخره می کنند و رفتارهایی از این دست. اما پس از چند صد متر وقتی از هم جدا می شوند و تنها، گویی موجودات دیگری هستند خیلی رسمی، جدی و باوقار، هر کدام ادامه راه را تا رسیدن به منزل طی می کنند. جامعه شناسان «جمع گرا» معتقدند که جمع آن پنج دانش آموز، یک هویت جدید، یک اجتماع جدید و یک مجموعه جدید می سازد که بسیاری یا شماری از رفتارهای آن متفاوت از رفتارهای تکی آن دانش آموزان می باشد. به عبارت دیگر، آن اجتماع ۵ نفره که همان دانش آموزان هستند، رفتارها و هنجارهایی را مرتکب می شوند که هیچ کدام از آن دانش آموزان به تنهایی انجام نمی دهند. صرف نظر از مثبت یا منفی بودن، شایسته یا ناشایست بودن آن رفتارها، جمع از خود دارای یک روح یا یک ذات می شود یا روحی پیدا می کند که در فرد یا افراد نیست.
اکنون می توان بهتر درک نمود که چرا از دید بسیاری از جامعه شناسان اگر همه پنج میلیون کارگر ایرانی را هم تک، تک مورد بررسی قرار دهیم، نتیجه آن مطالعه را نمی توانیم معادل با رفتار کارگران ایران بدانیم؛ زیرا طبقه کارگر ایران، که از پنج میلیون کارگر ایرانی تشکیل شده، به عنوان یک اجتماع یا یک مجموعه یک سری ویژگی ها، رفتارها و هنجارهایی پیدا می کند یا نشان می دهد، که در هیچ کدام از آن پنج میلیون نفر وجود ندارد. این گروه از جامعه شناسان به موجودی به نام اجتماع یا جامعه اعتقاد دارند مستقل از فرد. آنان اعتقاد دارند که جامعه یا اجتماع برابر با جمع جبری افراد تشکیل دهنده اش نیست؛ زیرا اجتماع افراد، یک روحیه، یک ذات و یک سری هنجارهای متفاوت و تازه از خود پیدا می کند.
اکنون معلوم شد که چرا تعریف جامعه شناسی یا علم جامعه شناسی همچون شعر حافظ سهل ممتنع می شود. ما در صفحات پیش، جامعه شناسی را بررسی رفتار انسان ها تعریف نمودیم. اما اکنون متوجه می شویم که چرا این تعریف، دست کم از نظر برخی از جامعه شناسان کافی و جامع نیست؛ زیرا جامعه یا اجتماع، جمع جبری افراد تشکیل دهنده اش نیست. ویژگی های طبقه کارگر ایران برابر با جمع جبری ویژگی های پنج میلیون کارگر ایرانی نیست. بلکه طبقه کارگر، به عنوان یک مجموعه، یک اجتماع از خود دارای هویت و ذاتی است، رفتارها و هنجارهایی دارد و از خود نشان می دهد که افزون و متفاوت با رفتارهای آن پنج میلیون نفر است. از دید جامعه شناسان جمع گرا، بایستی «طبقه کارگر» ایران را مورد مطالعه قرار داد و مطالعه پنج میلیون کارگر به تنهایی ناقص است. پس جامعه شناسی را از نو تعریف می کنیم. به جای مطالعه انسان ها، می بایستی جمع آنان را مورد مطالعه قرار دهیم. به عبارت دیگر، در تعریف جدید جامعه شناسی، به جای شناخت کارگران ایران، باید گفت شناخت طبقه کارگر ایران. از دید این دست از جامعه شناسان، با مطالعه تک، تک دانش آموزان، آموزگاران و کارمندان آموزش و پرورش ایران نمی توان آموزش و پرورش ایران را شناخت. به اعتقاد آنان، برای شناخت آموزش و پرورش ایران می بایستی موجودی به نام نهاد آموزش و پرورش را ارزیابی کرد. به جای شناخت افراد، انسان ها و رفتارها، به جای شناسایی اعتقادات و باورهای فردی آنان می بایستی نهادها را شناخت. پس جامعه شناسی از نگاه این جامعه شناسان «شناخت جامعه» است، اما نه از طریق افراد و اعضای تشکیل دهنده آن، بلکه از طریق شناخت نهادها، سازمان ها، گروه های اجتماعی، طبقات، نوع ارتباطات، کارکردها و تاثیرگذاری هایی که بر یکدیگر دارند.
شاید بسیاری از خوانندگان ما حالا دیگر مجاب شده باشند که آنچه که یک جامعه را می سازد، نه افراد، بلکه روح جمعی است که در نتیجه کنار یکدیگر قرارگرفتن انسان ها به وجود می آید. بنابراین برای شناخت جامعه، نه افراد، بلکه این روح جمعی را می بایستی شناخت. برای شناخت کارگران ایران نمی توان به سراغ کارگران به عنوان افراد رفت، بلکه می بایستی جمع آنان را که به نام طبقه کارگر می باشند مورد مطالعه قرار داد.
اما این فقط یک روی سکه است. در مقابل این دسته از جامعه شناسان، گروه دیگری قرار دارند که معتقدند چیزی به نام «روح جمعی» یا «روح اجتماع» وجود ندارد. آنچه که وجود دارد «افراد» هستند. اگر افراد از پیکر یا مجموعه یک جمع خارج شوند، از آن جمع چه می ماند؟ آنچه که توسط یک «نهاد»، «گروه اجتماعی»، «سازمان» و یا «طبقه» صورت می گیرد، در حقیقت توسط فرد یا افراد به وجود آورنده آن جمع صورت می گیرد. بدیهی است که تصمیمات، سیاست ها و کنش های یک جمع از خارج از آن که به آن القا نمی شود، بلکه از درون خود آن سرچشمه می گیرد. درون جمع نیز افراد آن هستند که فکر می کنند، احساس می کنند، اعتقاد دارند، منافع و مصالح دارند و سرانجام این که حسب فهم و درک و مصالح و منافع و اعتقاداتشان تصمیم می گیرند برای نمونه، اگر پنج میلیون کارگر ایرانی جملگی از ایران خارج شوند و به کشور دیگری برای کار بروند، آن وقت هیچ چیز از طبقه کارگر ایران به عنوان یک ذات، یا روح جمعی دیگر باقی نمی ماند. هر اجتماع یا جمعی قائم به افراد تشکیل دهنده آن است، اگر افراد و اعضای تشکیل دهنده اش آن را ترک کنند از آن جمع چه می ماند؟ رفتار طبقه کارگر ایران، دانش آموزان ایران، دانشجویان ایران، مجلس ایران، عشایر ایران و کارمندان ایران چیزی جدا از باورها، افکار و عقاید، سنت ها و روش های تک، تک کارگران، تک، تک دانش آموزان و... نیست. آنچه که به عنوان رفتار اجتماعی طبقه کارگر ایران از کارگران ایران سر می زند، چیزی جدای از مجموعه باورها و اعتقادات فردی اعضای تشکیل دهنده آن نیست. این طور نیست که وقتی چند فرد دور هم جمع می شوند اعتقادات جدیدی پیدا کنند. اعتقادات جدید در نتیجه تجربیات اجتماعی، مطالعه، تحقیق و آموزش به دست می آید و در کنار یکدیگر قرارگرفتن چند نفر، چند صد نفر یا چند صدهزار نفر، دانش جدید و ادراک تازه ای حاصل نمی شود. حاصل کلام آنکه برای شناخت طبقه کارگر ایران، بایستی همانا «کارگران ایرانی» را مورد بررسی قرار دهیم تا بفهمیم آنان در جامعه چگونه رفتار می کنند؛ دارای کدامین ارزش ها هستند و براساس آن ارزش ها هنجارهای آنان و رفتارهای گروهی شان چگونه هست. به سخن دیگر، شناخت طبقه کارگر ایران، یعنی شناخت کارگران ایران.
از دید این دسته از جامعه شناسان آنچه که جامعه را می سازد افراد تشکیل دهنده آن است. بنابراین جامعه شناسی عبارت است از شناخت «فرد». برخلاف «جمع گرایان»، این دسته از جامعه شناسان معتقدند آنچه که جامعه را می سازد، افراد تشکیل دهنده آن است و برای شناخت جامعه می بایستی «فرد» یا «افراد» تشکیل دهنده آن را شناخت.

نظرات کاربران درباره کتاب جامعه‌شناسی به زبان ساده

کتابیه که بسیار روان توضیح داده، البته خیلی جاها احساس میکنم بیش از حد توضیح داده شده، در این کتاب در مورد عقاید سه جامعه شناس یا به نوعی سه دیدگاه جامعه شناسی توضیحات به زبان ساده ارائه شده، من خودم چون رشته تحصیلیم علوم انسانی نیست بیشتر انتظار داشتم جامعه شناسی کاربردی یا به عبارتی در مورد جوامع مختلف اطلاعاتی به دست بیارم ولی خوب اینطور نبود
در 5 روز پیش توسط
دکتر زیباکلام آنطور که در نظر داشته، به خوبی و با بیانی ساده و همه‌فهم، به بیان ریشه‌ها و مناقشات جامعه‌شناسی پرداخته نویسنده در پایان هر بخش با “خلاصه و جمع‌بمدی” اون رو به پایان رسونده، پیشنهاد می‌کنم بعد از پایان هر بخش، خواندن “خلاصه و جمع بندی” به بعد، و برای مرور هر بخش، موکول بشه. 🍃
در 1 ماه پیش توسط
با زبانی بدور از اصطلاحات پیچیده همراه با مثالهای قابل درک سعی کرده به مخاطب توضیح بده که جامعه شناسی چیه، چی شدکه جامعه شناسی بوجود اومد وانواع دیدگاه های جامعه شناسی رو معرفی میکنه
در 1 سال پیش توسط
عالی
در 1 سال پیش توسط
مثل همیشه عالی
در 1 سال پیش توسط