کتاب اختلالات عصبی‌تحولی در کودک و نوجوان اثر کریستوفر جی. نیکولز نشر پندار تابان

اختلالات عصبی‌تحولی ناهنجاری‌هایی هستند که در طول دوره‌ی تحول ایجاد می‌شوند و غالباً قبل‌از ورود کودک به مدرسه نشانه‌های خود را پدیدار می‌سازند. معمولاً این اختلالات اثرات پایداری بر تحول دستگاه عصبی دارند، موجب عملکرد غیرطبیعی ذهن می‌شوند و بر فرایند تفکر، استدلال، هیجانات، کارکردهای اجرایی و حافظه تأثیر می‌گذارند. معمولاً اثر بسیاری از این ناهنجاری‌ها مزمن است و تا پایان عمر باقی می‌ماند. طبقه‌بندی اختلالات عصبی‌تحولی از سال ۲۰۱۳ میلادی به‌صورت رسمی وارد ویراست پنجم راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM-5)‌ شد. در این طبقه، ناتوانی‌های هوشی، اختلالات ارتباطی، اختلالات طیف اتیسم، اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، اختلال یادگیری ویژه، اختلالات حرکتی و تیک، و سایر اختلالات عصبی‌تحولی قرار می‌گیرند. این اختلالات به‌لحاظ شدت و پیش‌آگهی بسیار متفاوت‌اند و در دامنه‌ای از یک بدعملکردی واحد تا یک ناتوانی گسترده در کلیه‌ی حوزه‌های مهارتی و هوشی قرار می‌گیرند. معمولاً همبودی در بین اختلالات عصبی‌تحولی امری رایج است؛ بنابراین می‌توان انتظار داشت کودکی هم به اختلال طیف اتیسم و هم کم‌توانی ذهنی مبتلا باشد، و یا علاوه‌بر ابتلا به اختلال نقص توجه و بیش‌فعالی، نشانه‌های اختلال یادگیری خاص را نیز داشته باشد. علاوه‌بر این، همبودی ممکن است با سایر اختلالات رفتاری دوران کودکی که ماهیت عصبی‌تحولی ندارند، ازجمله اضطراب، نافرمانی مقابله‌ای، وسواس فکری و عملی و یا نظایر آن رخ دهد. ارزیابی، تشخیص و مداخلات پزشکی، توان‌بخشی و روان‌شناختیِ به‌هنگام می‌توانند تأثیرات ناتوان‌کننده‌ی اختلالات عصبی‌تحولی را به‌طور چشمگیری ‌کاهش دهند و به بهبود کیفیت زندگی و افزایش کارآمدی بینجامند.

در نگارش کتاب حاضر تلاش شده که رویکرد تشخیص چندبُعدی جایگزین تشخیص مقوله‌ای شود؛ رویکردی که امروزه مورد توجه مؤسسه‌ی ملی سلامت روان آمریکا در تشخیص اختلالات روان‌شناختی است. در مزیت تشخیص چندبعدی نسبت به تشخیص مقوله‌ای، مؤلف کتاب معتقد است که «وظیفه‌ی شما [به‌عنوان یک متخصص بالینی] این است که بفهمید چرا کسی احساس می‌کند مشکلی دارد؟ این مشکل ممکن است چه باشد؟ چرا فردی امروز برای مشاوره به شما مراجعه کرده نه در گذشته؟ و چه کاری می‌توان انجام داد تا شرایط حداقل اندکی بهتر شود؟ اطمینان دارید که سال‌ها تحصیل و تجربه‌تان در مورد تحول کودک و سیر طبیعی و غیرطبیعی تحول و آشنایی با جدیدترین ویراست DSM کمک می‌کند تا به تشخیص درستی برسید؛ باوجوداین‌ ممکن است با کلیت مفهوم 'تشخیص‌های مقوله‌ای' موافق نباشید؛ به‌خصوص هنگامی که شخصی برای ارزیابی به شما مراجعه کرده و فهرست چندین مورد از تشخیص‌های متخصصان را جمع‌آوری کرده است. چه‌چیزهایی می‌توانید به یافته‌های همه‌ی متخصصان قبلی اضافه کنید؟ چرا این خانواده همچنان به‌دنبال نظر یک متخصص دیگر هستند؟»

کتاب حاضر در سه بخش و دوازده فصل تنظیم شده است. در بخش اول، خواننده با مبانی زیستی، ابعاد اختلالات عصبی‌تحولی که به خانواده و جامعه ربط دارند آشنا می‌شود. علاوه‌بر این، ابعاد مفهومی اختلال و نقش طبقه‌بندی‌های مقوله‌ای و ابعادی نیز تبیین می‌شوند. در بخش دوم، اختلالات رایج در حوزه‌ی عصبی‌تحولی مورد توجه قرار می‌گیرند. در این راستا ابتدا ملاحظات تاریخی، تشخیص مقوله‌ای و ابعادی و سپس راهبردهای مرتبط با ارزیابی و درمان بررسی می‌شوند. در بخش سوم، به نقش متخصص بالینی در ارزیابی، جمع‌آوری داده‌ها و تدوین گزارشی یکپارچه پرداخته می‌شود. در ادامه، به مداخلات درمانی توجه می‌شود؛ مداخلاتی که باید شواهد پژوهشی تأییدشان کند، انتظارات و آمال مراجع را در نظر بگیرند، تا حد امکان مدرسه‌محور باشند، متناسب با سطح تحولی کودک تنظیم شوند، ازنظر اجتماعی در دسترس و ازنظر اقتصادی مقرون‌به‌صرفه باشند و در نهایت به تقویت عزت‌نفس فرد کمک کنند.

و کلام آخر، کتاب حاضر می‌تواند به‌عنوان منبع اصلی درس اختلالات عصبی‌تحولی و همچنین یکی از منابع دروس روان‌شناسی و آموزش کودکان استثنایی، آسیب‌شناسی روانی کودک و نوجوان و اختلالات عاطفی و رفتاری در سرفصل اختلالات عصبی‌تحولی باشد. در این راستا مؤلف کتاب می‌نویسد: «اطمینان دارم که کتاب اختلالات عصبی‌تحولی در کودکان و نوجوانان: راهنمایی برای تشخیص و درمان به یکی از کتب درسی پیشگام برای آموزش عصب‌روان‌شناسان، روان‌شناسان تحولی و کودک، مشاوران و روان‌شناسان بالینی تبدیل خواهد شد. همچنین منبعی ارزشمند برای روان‌پزشکان کودک و متخصصان اطفال خواهد بود.»