کتاب خدا اثر جک مایلز نشر هرمس

کتاب خدا نوشته‌ی جک مایلز، خوانشی ادبی از عهد عتیق است که خدا را نه موضوع یک بحث کلامی، بلکه شخصیت اصلی مجموعه‌ای از روایت‌ها در نظر می‌گیرد. مایلز می‌پرسد اگر بخش‌های مختلف کتاب مقدس را پیوسته و مانند یک اثر ادبی بخوانیم، چه سرگذشتی برای شخصیت محوری آن شکل می‌گیرد؟ این اثر با عنوان کامل «خدا: یک زندگی‌نامه» و ترجمه‌ی زانیار ابراهیمی از سوی نشر هرمس منتشر شده است.

خلاصه کتاب خدا اثر جک مایلز

نوشتن زندگی‌نامه‌ی خدا ناممکن یا متناقض به نظر می‌رسد. زندگی‌نامه معمولاً درباره‌ی شخصیتی نوشته می‌شود که در زمان زندگی کرده و تغییر یافته است؛ درحالی‌که در باور دینی، خداوند ازلی و تغییرناپذیر است. جک مایلز برای حل این تناقض، بحث اعتقادی را کنار می‌گذارد و خدا را به‌عنوان شخصیتی در متن عهد عتیق بررسی می‌کند. پرسش او این نیست که خدا در واقعیت چگونه است؛ بلکه می‌خواهد بداند این شخصیت در جریان روایت چه مسیری را طی می‌کند.

مایلز کتاب‌های عهد عتیق را بر اساس ترتیب متون مقدس عبری می‌خواند و رفتارها، تصمیم‌ها و سکوت‌های خدا را دنبال می‌کند. در سفر پیدایش، خدا آفریننده‌ای است که آفریده‌های خود را مجازات می‌کند و در ماجرای توفان تا مرز نابودی جهان پیش می‌رود. سپس با ابراهیم و خاندانش وارد رابطه‌ای نزدیک‌تر می‌شود و نقش دوست و حامی یک خانواده را می‌پذیرد.

در سفر خروج، خدا بنی‌اسرائیل را از بند فرعون نجات می‌دهد و در جایگاه قانون‌گذار و فرمانروا با آنان پیمان می‌بندد. این رابطه با نافرمانی، تردید و خشم همراه است و پیمان‌های خدا با انسان‌ها، قدرت مطلق او را به تعهد و مسئولیت پیوند می‌زنند. با پیش‌رفتن روایت نیز نقش‌هایش تغییر می‌کنند: در کتاب یوشع فاتح است، در کتاب‌های سموئیل چهره‌ای پدرانه دارد و در نوشته‌های پیامبران از خشم و مجازات به دلداری و وعده‌ی رهایی می‌رسد.

یکی از مهم‌ترین بخش‌های این زندگی‌نامه‌ی ادبی، رویارویی خدا و ایوب است. ایوب بی‌گناه رنج می‌کشد و توضیح می‌خواهد؛ اما پاسخ خدا مسئله‌ی عدالت را کاملاً حل نمی‌کند. در خوانش مایلز، این آخرین گفت‌وگوی مستقیم و طولانی خدا در ترتیب متون عبری است. پس از آن، سکوت و غیبت به بخشی از شخصیت او تبدیل می‌شوند. در کتاب استر حتی نامی از خدا نمی‌آید و در کتاب دانیال با تصویری دورتر و رازآمیزتر روبه‌رو می‌شویم.

مایلز مسیری را ترسیم می‌کند که از آفرینش و قدرت آغاز می‌شود و به سکوت، فاصله و نوعی حکمت می‌رسد. عنوان «زندگی‌نامه» نیز از همین‌جا معنا پیدا می‌کند: کتاب داستان تغییر بازنمایی خدا در یک متن مقدس است، نه ادعایی درباره‌ی تغییر ذات الهی.

زانیار ابراهیمی در مقدمه‌ی ترجمه‌ی فارسی توضیح می‌دهد که پیش‌فرض مایلز با بعضی مبانی اعتقادی اسلامی سازگار نیست؛ زیرا نویسنده یهوه را شخصیتی در حال تحول و خودشناسی می‌بیند. این مقدمه به خواننده کمک می‌کند کتاب را اثری در حوزه‌ی نقد ادبی و مطالعات کتاب مقدس بداند، نه تفسیری مطابق با الهیات اسلامی.

معرفی نویسنده‌ی کتاب خدا

جک مایلز نویسنده، منتقد ادبی و پژوهشگر ادیان آمریکایی است. سال‌های تحصیل در حوزه‌ی علوم دینی و زبان‌های خاور نزدیک، مسیر فکری او را به‌سوی مطالعه‌ی ادبی متون مقدس برد. او مدتی در مدرسه‌ی علوم دینی ژزوئیت‌ها تحصیل کرد، در دانشگاه گریگوری رم و دانشگاه عبری اورشلیم درس خواند و دکتری زبان‌های خاور نزدیک را از دانشگاه هاروارد گرفت. این پیشینه باعث شده است در نوشته‌هایش میان دانش تاریخی و زبانی، نقد ادبی و پرسش‌های دینی حرکت کند.

مایلز سال‌ها سردبیر ادبی لس‌آنجلس تایمز بود و در دانشگاه کالیفرنیا، ارواین، ادبیات و مطالعات دینی تدریس کرد. کتاب خدا نخستین اثر او و مهم‌ترین نقطه‌ی عطف کارنامه‌اش بود؛ اثری که در سال ۱۹۹۶ جایزه‌ی پولیتزر بخش زندگی‌نامه را دریافت کرد. او بعدها همین پروژه را با کتاب‌هایی درباره‌ی مسیح و بازنمایی خدا در قرآن ادامه داد و مجموعه‌ای سه‌گانه درباره‌ی خدا در متون کلاسیک ادیان توحیدی شکل داد.

ویژگی اصلی کار مایلز این است که متون مقدس را نه فقط اسناد اعتقادی یا تاریخی، بلکه آثاری ادبی با شخصیت، کشمکش، تحول و ساختار روایی می‌خواند. همین زاویه‌ی دید به او اجازه می‌دهد پرسش‌هایی مطرح کند که در تفسیرهای معمول دینی کمتر مجال طرح‌شدن پیدا می‌کنند.

چرا باید کتاب خدا را بخوانیم؟

ارزش اصلی این کتاب در پرسش نامتعارفی است که پیش روی خواننده می‌گذارد. بیشتر خوانندگان عهد عتیق، آدم، نوح، ابراهیم، موسی، داوود یا ایوب را شخصیت‌های روایت می‌بینند و خدا را حضوری ثابت در پس‌زمینه تصور می‌کنند. مایلز جای این دو را عوض می‌کند: شخصیت‌های انسانی به کسانی تبدیل می‌شوند که هرکدام بخشی از شخصیت خدا را آشکار می‌کنند. این تغییر زاویه، امکان تازه‌ای برای خواندن یکی از اثرگذارترین متون تاریخ فرهنگ فراهم می‌آورد.

خدا میان نقد ادبی، زندگی‌نامه و مطالعات ادیان ایستاده است. کتاب به‌جای اینکه تناقض‌های متن را به تفاوت نویسندگان و دوره‌های تاریخی تقلیل دهد، از خود می‌پرسد این تفاوت‌ها در کنار یکدیگر چه شخصیتی می‌سازند. حاصل کار تصویری یکدست و ساده نیست؛ خواننده با شخصیتی آفریننده و ویرانگر، قانون‌گذار و قانون‌گریز، خشمگین و دلسوز، حاضر و غایب روبه‌رو می‌شود.

این اثر با وجود نثر روایی و زاویه‌ی جذابش، کتابی سبک یا مقدماتی نیست. ارجاع‌های فراوان به بخش‌های مختلف عهد عتیق و تحلیل جزئی رفتارها و گفتارها، مطالعه‌ای باحوصله می‌طلبند. در مقابل، مخاطبی که با متن همراه بماند، علاوه بر شناخت بهتر کتاب مقدس، با نمونه‌ای متفاوت از کاربرد نقد شخصیت در متون دینی آشنا می‌شود.

کتاب خدا را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به نقد ادبی، روایت‌شناسی، تاریخ ادیان و مطالعات کتاب مقدس انتخاب مناسبی است. دانشجویان و پژوهشگران رشته‌های ادبیات، الهیات، فلسفه، مطالعات فرهنگی و تاریخ اندیشه نیز می‌توانند از روش تحلیلی جک مایلز بهره ببرند.

مطالعه‌ی اثر برای کسانی که می‌خواهند نقش عهد عتیق را در شکل‌گیری ادبیات، فلسفه و فرهنگ غرب بهتر بشناسند نیز سودمند است. بااین‌حال، خدا کتابی نیایشی یا اثری برای اثبات و رد باورهای دینی نیست. خواننده باید آماده باشد میان ایمان شخصی و تحلیل ادبی متن فاصله بگذارد و با برداشتی روبه‌رو شود که ممکن است با اعتقادات او سازگار نباشد.

بخشی از کتاب خدا

آیا می‌توان گفت که کاراکتر ادبی، از تولد تا مرگ نوعی زندگی را می‌زید یا تحولی را از آغاز تا پایان پشت سر می‌گذارد؟ یا اینکه کاراکتر ادبی- که در صفحات کتاب جای گرفته و برای همیشه در کلماتی معدود و اعمالی انگشت‌شمار گرفتار آمده است- نقطه مقابل انسان زنده و در حال تغییر است؟

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب خدا

• خدا به روایت قرآن — جک مایلز — نشر نی
• مقدس و نامقدس — میرچا الیاده — انتشارات علمی و فرهنگی
• نمادپردازی، امر قدسی و هنر — میرچا الیاده — بنگاه ترجمه و نشر کتاب پارسه