کتاب سمی اما صمیمی اثر الهام عباسی عهدیه نشر دیوار

کتاب سمی اما صمیمی نوشته‌ی الهام عباسی عهدیه، اثری در حوزه‌ی روان‌شناسی روابط و توسعه‌ی فردی است که نشر دیوار آن را منتشر کرده است. نویسنده در این کتاب با معرفی «۹۹ شگرد پنهان هوش سیاه و راهکارهای مقابله با آن» به سراغ رفتارهایی می‌رود که ممکن است در ظاهر نشانه‌ی محبت، نگرانی یا صمیمیت باشند، اما در عمل به کنترل، سردرگمی و کم‌ارزش‌شدن طرف مقابل منجر شوند. هدف کتاب صرفاً معرفی آدم‌های آسیب‌زا نیست؛ خواننده در فصل پایانی با این پرسش نیز روبه‌رو می‌شود که آیا خودش، آگاهانه یا ناآگاهانه، بعضی از همین الگوها را در روابطش تکرار می‌کند؟

خلاصه کتاب سمی اما صمیمی اثر الهام عباسی عهدیه

همه‌ی رابطه‌های ناسالم با توهین آشکار، خشونت یا قطع ارتباط آغاز نمی‌شوند. گاهی آسیب از جایی شروع می‌شود که یک نفر با محبت افراطی وارد زندگی دیگری می‌شود، حقیقت اتفاق‌ها را به‌تدریج تغییر می‌دهد، با سکوتی حساب‌شده او را مضطرب می‌کند یا برای گرفتن تصمیمی خاص، احساس فوریت به وجود می‌آورد. کتاب سمی اما صمیمی برای شناسایی همین رفتارهای ظریف و پنهان نوشته شده است.

الهام عباسی عهدیه اصطلاح «هوش سیاه» را به‌عنوان چارچوبی برای توضیح شگردهای روانی و ارتباطی به کار می‌برد؛ شگردهایی که ممکن است برای اثرگذاشتن بر ادراک، احساسات یا تصمیم‌های فرد مقابل استفاده شوند. این تعبیر در کتاب یک عنوان توضیحی و کاربردی است و نباید آن را معادل یک تشخیص بالینی یا اختلال روان‌شناختی دانست.

کتاب پس از مقدمه در چهار بخش تنظیم شده است. بخش نخست، «شگردهای افراد دراماتیک ـ احساسی»، رفتارهایی را بررسی می‌کند که با نمایش شدید هیجان، جلب توجه یا ایجاد کشش عاطفی همراه‌اند. بمباران عشق یکی از نمونه‌های آشنای چنین رفتارهایی است: فرد در مدتی کوتاه حجم زیادی از توجه، تحسین و وعده را وارد رابطه می‌کند و به این ترتیب، فرصت شناخت تدریجی را از طرف مقابل می‌گیرد.

بخش دوم به «شگردهای افراد مرموز ـ متفاوت» اختصاص دارد. ابهام، اطلاعات ناقص، سکوت حساب‌شده و رفتارهای پیش‌بینی‌ناپذیر می‌توانند فرد مقابل را در وضعیتی نگه دارند که پیوسته مشغول حدس‌زدن نیت دیگری باشد. در چنین موقعیتی، انرژی روانی فرد به‌جای ارزیابی سالم رابطه، صرف رمزگشایی از رفتارهای متناقض می‌شود.

در بخش سوم، با «شگردهای افراد نقاب‌دار ـ فریب‌کار» روبه‌رو می‌شویم. تحریف واقعیت، کم‌ارزش‌سازی، نظارت پنهان، ایجاد فوریت کاذب و پیچیده نشان‌دادن مسائل ساده از جمله رفتارهایی هستند که نویسنده به آن‌ها می‌پردازد. گسلایتینگ یا دست‌کاری ادراک نیز در همین محدوده قرار می‌گیرد؛ رفتاری که می‌تواند شخص را به حافظه، برداشت‌ها و حتی احساسات خودش بدبین کند.

بخش چهارم با عنوان «منِ سمی» جهت نگاه کتاب را تغییر می‌دهد. نویسنده در این قسمت از خواننده می‌خواهد فقط در جست‌وجوی خطاهای دیگران نباشد و رفتارهای خودش را هم مرور کند. ممکن است کسی در یک رابطه تحت فشار قرار گرفته باشد و در رابطه‌ای دیگر، خود او از سکوت تنبیهی، کم‌ارزش‌سازی یا کنترل عاطفی استفاده کند. این بخش مانع از آن می‌شود که مفهوم «آدم سمی» به برچسبی ساده برای تقسیم انسان‌ها به دو گروه کاملاً خوب و کاملاً بد تبدیل شود.

در کنار معرفی شگردها، کتاب بر واکنش آگاهانه نیز تمرکز دارد: تشخیص الگو، پرهیز از تصمیم‌گیری شتاب‌زده، اعتماد به نشانه‌های عینی، ثبت اتفاق‌ها، پرسیدن سؤال‌های روشن و تعیین حدومرز. به همین دلیل، سمی اما صمیمی را می‌توان نوعی راهنمای مقدماتی برای دیدن الگوهای ناسالمی دانست که اغلب زیر پوشش صمیمیت پنهان می‌شوند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب سمی اما صمیمی

الهام عباسی عهدیه نویسنده‌ی کتاب سمی اما صمیمی است. اطلاعات عمومی قابل‌اتکای زیادی درباره‌ی سوابق حرفه‌ای و دیگر فعالیت‌های او منتشر نشده و این اثر مهم‌ترین منبع در دسترس برای شناخت رویکرد و شیوه‌ی نوشتن اوست.

عباسی عهدیه در این کتاب از ساختاری فهرست‌محور و مسئله‌محور استفاده می‌کند. او به‌جای محدودکردن بحث به تعاریف نظری، رفتارهای قابل‌مشاهده را در مرکز توجه قرار می‌دهد؛ رفتارهایی که خواننده ممکن است نمونه‌هایشان را در دوستی، خانواده، رابطه‌ی عاطفی یا محیط کار دیده باشد. دسته‌بندی ۹۹ شگرد نیز به خواننده کمک می‌کند برای تجربه‌های مبهم خود نامی پیدا کند و تفاوت میان یک اختلاف معمولی و یک الگوی تکرارشونده‌ی کنترل‌گرانه را بهتر ببیند.

یکی از ویژگی‌های مهم نگاه نویسنده این است که «سمی‌بودن» را هویتی ثابت و تغییرناپذیر معرفی نمی‌کند. در این روایت، انسان‌ها ممکن است در موقعیت‌های مختلف رفتارهایی سالم یا آسیب‌زا داشته باشند. بنابراین هدف نهایی فقط فاصله‌گرفتن از دیگران نیست؛ خودآگاهی، اصلاح الگوهای شخصی و ساختن رابطه‌ای روشن‌تر نیز بخشی از مسیر پیشنهادی کتاب است.

چرا باید کتاب سمی اما صمیمی را بخوانیم؟

بسیاری از رفتارهای آسیب‌زا زمانی قدرت بیشتری پیدا می‌کنند که نتوانیم آن‌ها را به‌روشنی تشخیص دهیم. این کتاب با نام‌گذاری و دسته‌بندی شگردها، تجربه‌های پراکنده را به الگوهایی قابل‌فهم تبدیل می‌کند.

از دیگر دلایل خواندن کتاب می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• شگردهای پنهان کنترل و دست‌کاری را با نمونه‌هایی ملموس معرفی می‌کند.
• به رفتارهایی مانند بمباران عشق، سکوت حساب‌شده، تحریف واقعیت و کم‌ارزش‌سازی توجه دارد.
• خواننده را به مشاهده‌ی رفتارهای خودش نیز دعوت می‌کند.
• میان صمیمیت واقعی و نزدیکی‌ای که برای کنترل دیگری ساخته شده است، تمایز می‌گذارد.
• بر اهمیت مرزبندی، مکث پیش از تصمیم‌گیری و اعتماد به شواهد تأکید می‌کند.
• برای فصل‌خوانی و مراجعه‌ی دوباره به موضوعی مشخص، ساختار مناسبی دارد.

البته سمی اما صمیمی یک راهنمای عمومی است و جای روان‌درمانی، مشاوره‌ی حقوقی یا مداخله‌ی تخصصی را نمی‌گیرد. در روابطی که با خشونت، تهدید یا خطر جدی همراه‌اند، دریافت کمک حرفه‌ای و حمایت امن ضرورت دارد.

کتاب سمی اما صمیمی را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

مطالعه‌ی این کتاب می‌تواند برای گروه‌های زیر مفید باشد:

• کسانی که در یک رابطه‌ی عاطفی، خانوادگی، دوستانه یا کاری احساس سردرگمی و فرسودگی می‌کنند؛
• افرادی که پس از هر گفت‌وگو به برداشت، حافظه یا احساسات خود شک می‌کنند؛
• کسانی که می‌خواهند نشانه‌های کنترل عاطفی و دست‌کاری روانی را زودتر بشناسند؛
• افرادی که در نه‌گفتن، مرزبندی یا دفاع روشن از خواسته‌های خود مشکل دارند؛
• خوانندگانی که به روان‌شناسی روابط و شناخت الگوهای رفتاری علاقه‌مندند؛
• کسانی که مایل‌اند سهم خودشان را در شکل‌گیری روابط ناسالم بررسی کنند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب سمی اما صمیمی

• آدم‌های سمی — لیلیان گلاس — یاسین قاسمی‌بجد
• باج‌گیری عاطفی — سوزان فوروارد — انتشارات موج کتاب
• مرزهای رهایی‌بخش — ملیسا اربن — نشر بیدگل