کتاب آوا و صحنه نمایشنامه‌های رادیویی/ صحنه‌ای اثر محمد رضا شهبانی نوری نشر انتشارات نظری

در روایت تاریخ ایران، برخی نام‌ها نه از آن‌رو ماندگار شده‌اند که در قدرت بوده‌اند، بلکه به این سبب که در بزنگاه‌های تاریخی، بار آرزوهای جمعیِ مردمان را بر دوش کشیده‌اند. آرزوهایی که در سه سده اخیر، با همه فراز و فرودها، چهره‌ای مشترک داشته‌اند: عدالت، آزادی و استقلال. این سه خواست، همچون ریشه‌های پنهان درختی کهن، از دلِ حادثه‌ها گذشته‌اند و هر بار در هیئتی تازه ظهور کرده‌اند؛ گاه در تقابل با استبداد داخلی، گاه در تمنای دانایی و نوسازی، و گاه در ایستادگی در برابر سلطه بیگانه. از قائم‌مقام فراهانی و امیرکبیر، تا شاهدان خاموش یک حذف سیاسی در «قاب امیر» و سپس کنشگران سیاسی و اداریِ عصر مشروطه، همگی در لحظه‌هایی ایستاده‌اند که یک پرسش مشترک را پیش می‌کشد: راه گشودن به عدالت، آزادی و استقلال، در هر مقطع تاریخی، از کدام گذرگاه ممکن می‌شود؟

نخستین نمایشنامه این مجموعه، به واپسین روزهای قائم‌مقام فراهانی می‌پردازد؛ روزهایی که در آن، سیاست در همسایگی مرگ قرار می‌گیرد و حذف، بی‌آنکه خون بر زمین بریزد، صورت می‌پذیرد. این روایت، بیش از آن‌که دیده شود، شنیده می‌شود؛ جهان آن از گفت‌وگو، فرمان، نجوا و سکوت ساخته شده است. آنچه حذف می‌شود، نه‌فقط یک فرد، بلکه صدایی است که دیگر مجال شنیدن نمی‌یابد.

اثر دوم، «دارالفنون»، به امیرکبیر و رؤیای استقلال از مسیر دانایی و نوسازی می‌پردازد؛ جایی که اصلاح، نه در میدان جنگ، بلکه در آموزش و ساختن نهاد علمی جست‌وجو می‌شود. اینجا نیز تاریخ از مسیر صدا و روایت شنیداری پیش می‌رود؛ گویی پیش از آن‌که به تصویر درآید، باید در گوش جامعه طنین بیندازد.