کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو اثر آلکساندر رادیشف نشر چشمه

نیمه‌ی دوم قرن هجدهم در روسیه هم‌زمان با سال‌های فرمانروایی ملکه‌ای بود که به لقب «کبیر»‌ مشهور شد: کاترین کبیر از ۱۷۶۲ تا ۱۷۹۶ بر روسیه حکم راند و این کشور را به سرزمینی صاحب اقتدار در مقیاس اروپایی و جهانی تبدیل کرد و البته ـ همان‌گونه که اغلب اتفاق می‌افتد ـ این پیشرفت و اقتدار به بهای فشار طاقت‌فرسا بر گُرده‌ی مردمانِ ساده ممکن می‌شد. در زمانه‌ی کاترین، قدرت و سلطه‌ی اشراف و زمین‌داران افزایش یافت و وضع رعیت‌های روستایی بسیار وخیم‌تر شد. شکی نیست که کاترین به نظام رعیت‌داری نگرشی منفی داشت و چندین‌بار در صدد یافتن راهی برای الغای آن برآمد، ولی در‌عین‌حال می‌دانست چنین کاری با مقاومت و مخالفت بی‌امان اشراف روبه‌رو خواهد شد و بنیان‌های اجتماعی را خواهد لرزاند. در چنان ورطه‌ی پرآشوبی بود که به دنی دیدرو، فیلسوف فرانسوی و از مهم‌ترین شخصیت‌های عصر روشنگری اروپا، نوشت: «شما بر کاغذی می‌نویسید که همه‌چیز را تحمل می‌کند، اما من، ملکه‌ای بی‌نوا، بر پوست انسان‌ها می‌نویسم که بسیار حساس و رنجور است.»

در نتیجه‌ی همین فشار بر رعیت‌ها و روستاییان بود که آشوب، قیام، اغتشاش یا انقلابی در روسیه به راه افتاد که بیش از یک سال همه‌ی ارکان حکومت را درگیر کرد و عملاً جنگی داخلی را رقم زد: قزاقی به نام یِمیلیان پوگاچوف ادعا کرد که تزار پیوتر سوم است و با وعده‌ی لغو نظام رعیت‌داری و برچیدن مالیات‌ها ارتشی از دهقانان ناراضی گرد آورد و خود را امپراتور روسیه خواند. (پیوتر سوم همسر کاترین بود که کاترین با کودتایی درباری او را از سلطنت برکنار کرد و خودش به جای او بر تخت نشست. پس از مدتی کوتاه نیز پیوتر سوم به مرگی مشکوک از دنیا رفت.) پوگاچوف در سال‌های ۱۷۷۳ و ۱۷۷۴ بخش‌های وسیعی از روسیه را زیر پرچم خود آورد و کاترین جز با بسیج قوای نظامیِ قابل‌توجه نتوانست غائله را ختم کند. آلکساندر پوشکین تصویری از این قیام را در داستان بلند دختر سروان و نیز در کتاب تحقیقیِ تاریخ شورش پوگاچوف ترسیم کرده است.

در سال ۱۷۹۰ اما کاترین دشمن تازه‌ای در برابر خود دید. معروف است که پس از خواندن کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو درباره‌ی نویسنده‌ی آن گفت: «یاغی‌ای است بدتر از پوگاچوف! پوگاچوف خودش را به‌دروغ شاه می‌خواند، ولی با نظام پادشاهی کاری نداشت؛ این یکی خیال دارد با انقلاب در روسیه جمهوری به پا کند!» آلکساندر رادیشِف، نویسنده‌ی کتاب، که آن را در چاپ‌خانه‌ی خانگی و بدون درج نام نویسنده منتشر کرده بود، نخست به اعدام محکوم شد و سپس، با عفو ملکه، حکمش به ده سال تبعید در سیبری تخفیف یافت. کتاب را ممنوع کردند و این ممنوعیت تا دهه‌ها بعد همچنان برقرار بود؛ تقریباً تمام نسخه‌های کتاب جمع‌آوری و سوزانده شد، اما همان اندک نسخه‌های باقی‌مانده (به قولی، حدود سی نسخه) دست‌به‌دست می‌چرخید و رونویسی می‌شد. کتابی که فرمانروای قدرقدرت روسیه کمر به نابودی‌اش بسته بود این‌چنین جان به‌ در برد.