کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو اثر آلکساندر رادیشف نشر چشمه

کتاب «سفر از پترزبورگ به مسکو» اثری از آلکساندر رادیشف است که در مرز سفرنامه‌ی داستانی، جستار اجتماعی و نقد سیاسی قرار می‌گیرد. راوی در مسیر میان دو شهر مهم روسیه حرکت می‌کند و هر توقفگاه، زمینه‌ای برای مشاهده یا روایت یکی از نابرابری‌های جامعه‌ی روسیه در اواخر قرن هجدهم می‌شود. ترجمه‌ی فارسی این اثر را آبتین گلکار انجام داده و نشر چشمه آن را در ۲۷۴ صفحه منتشر کرده است. این نسخه نخستین‌بار در سال ۱۴۰۴ به چاپ رسیده است.

خلاصه کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو

راوی سفر خود را از پترزبورگ آغاز می‌کند و در مسیر مسکو از ایستگاه‌ها، شهرها و روستاهای متعددی می‌گذرد. فصل‌های کتاب نام همین توقفگاه‌ها را دارند؛ از سوفیا، توسنا و لیوبانی تا تورژوک، مدنویه، تور و گورودنیا. بااین‌حال، مسیر جغرافیایی تنها چارچوب اثر است. آنچه اهمیت دارد برخورد راوی با دهقانان، مأموران حکومتی، مالکان، سربازان و مسافرانی است که هرکدام بخشی از مناسبات اجتماعی روسیه‌ی عصر کاترین دوم را آشکار می‌کنند. این ساختار ایستگاه‌به‌ایستگاه به رادیشف امکان داده است داستان، گفت‌وگو، رؤیای تمثیلی، شعر و بحث‌های اقتصادی و سیاسی را در کنار یکدیگر قرار دهد.

یکی از نخستین مواجهه‌های تعیین‌کننده‌ی راوی در لیوبانی رخ می‌دهد. او دهقانی را می‌بیند که روز یکشنبه نیز مشغول شخم‌زدن زمین است. مرد توضیح می‌دهد که شش روز هفته را باید برای مالک کار کند و تنها در روز تعطیل فرصت دارد زمینی را کشت کند که محصولش به خانواده‌ی خودش می‌رسد. این گفت‌وگوی کوتاه، سازوکار بیگاری را از خلال زندگی روزمره نشان می‌دهد: دهقان برای تأمین معاش خانواده ناچار است حتی زمان استراحت خود را نیز به کار اختصاص دهد.

کتاب در فصل‌های بعدی از نمونه‌های فردی فراتر می‌رود و ساختارهای ایجادکننده‌ی این وضعیت را بررسی می‌کند. در رؤیای تمثیلی فصل اسپاسکایا پولست، راوی خود را در جایگاه فرمانروایی می‌بیند که در میان ستایش‌ها و گزارش‌های دروغین درباریان، واقعیت کشور را نمی‌بیند. این بخش مسئله‌ی خودکامگی را فقط به رفتار یک حاکم محدود نمی‌کند؛ بلکه دروغ‌گویی اطرافیان، فاصله‌ی قدرت از زندگی مردم و نبود امکان انتقاد را نیز بخشی از همان نظام می‌داند.

از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های اثر، فصل مدنویه است. آگهی یک مزایده، رادیشف را به شرح سرنوشت گروهی از رعیت‌ها می‌رساند که همراه دارایی‌های مالک ورشکسته فروخته می‌شوند. کسانی که سال‌ها در یک خانه زندگی کرده و اعضای یک خانواده‌اند، ممکن است جداگانه به خریداران مختلف واگذار شوند. در اینجا نقد نویسنده متوجه قانونی است که انسان را بخشی از دارایی قابل معامله‌ی مالک به شمار می‌آورد، نه فقط مالکی که از این امکان استفاده می‌کند.

در گورودنیا نیز راوی با مراسم سربازگیری روبه‌رو می‌شود. مادران، همسران و نامزدها برای مردانی گریه می‌کنند که قرار است سال‌های طولانی از خانواده دور بمانند. در میان آنان رعیتی حضور دارد که خدمت نظامی را راهی برای رهایی از آزار مالکانش می‌بیند. این موقعیت متناقض، شدت فشار زندگی رعیتی را نشان می‌دهد: حتی اعزام اجباری به ارتش می‌تواند در مقایسه با ماندن در اختیار ارباب، انتخابی بهتر به نظر برسد.

رادیشف در کنار رعیت‌داری، موضوعاتی مانند فساد اداری، دادگستری، آموزش، تربیت فرزندان، سانسور و آزادی انتشار را نیز بررسی می‌کند. فصل تورژوک به تاریخ و کارکرد سانسور می‌پردازد و در تور، گفت‌وگو درباره‌ی ادبیات و شعر به طرح مسئله‌ی آزادی می‌انجامد. بنابراین کتاب روایت پیوسته‌ای با یک گره داستانی واحد نیست؛ مجموعه‌ای از صحنه‌ها، روایت‌های درونی و استدلال‌هایی است که در کنار هم تصویری انتقادی از جامعه‌ی روسیه می‌سازند. دانشگاه کلمبیا نیز اثر را آمیزه‌ای از ادبیات، فلسفه و اقتصاد سیاسی معرفی می‌کند که بر رعیت‌داری، سانسور، فساد و شکل‌های نهادینه‌شده‌ی بهره‌کشی تمرکز دارد.

معرفی نویسنده کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو

آلکساندر نیکلایویچ رادیشف در سال ۱۷۴۹ در خانواده‌ای از اشراف روسیه متولد شد و فعالیت ادبی خود را در دهه‌ی ۱۷۸۰ آغاز کرد. آشنایی او با اندیشه‌های عصر روشنگری و مسائل حقوقی و اجتماعی، در شکل‌گیری اثری نقش داشت که هم متنی ادبی است و هم درباره‌ی مناسبات قدرت، قانون و مالکیت بحث می‌کند.

«سفر از پترزبورگ به مسکو» در سال ۱۷۹۰ و بدون نام نویسنده در چاپخانه‌ی شخصی رادیشف منتشر شد. اندکی پس از انتشار، نسخه‌های کتاب توقیف و نویسنده بازداشت شد. حکم اولیه‌ی او اعدام بود، اما این حکم به تبعید در سیبری تغییر یافت. رادیشف بعدها اجازه‌ی بازگشت پیدا کرد و در دوره‌ی الکساندر اول به کمیسیون تدوین قوانین جدید راه یافت. برخورد حکومت با کتاب نشان می‌دهد که نقدهای آن در زمان انتشار صرفاً بحث‌هایی نظری تلقی نمی‌شدند.

چرا باید کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو را بخوانیم؟

اهمیت کتاب تا حد زیادی به شیوه‌ی پیوندزدن مشاهده‌ی اجتماعی با استدلال سیاسی بازمی‌گردد. رادیشف به بیان کلیِ ناعادلانه‌بودن رعیت‌داری اکتفا نمی‌کند؛ نشان می‌دهد این نظام چگونه وقت، نیروی کار، خانواده، حق انتخاب و حتی هویت قانونی انسان را در اختیار مالک قرار می‌دهد. به همین دلیل، بحث‌های انتزاعی کتاب همواره با نمونه‌هایی عینی مانند کار اجباری، مزایده‌ی رعیت‌ها یا سربازگیری همراه‌اند.

تنوع قالب‌ها نیز یکی از ویژگی‌های اثر است. روایت سفر بارها جای خود را به حکایت، نامه، رؤیا، شعر یا گفت‌وگویی فلسفی می‌دهد. این تغییر شکل، کتاب را به سندی ادبی از ورود اندیشه‌های روشنگری به فرهنگ روسیه تبدیل کرده است و هم‌زمان زمینه‌ای برای شناخت یکی از سرچشمه‌های ادبیات انتقادی روسیه فراهم می‌کند.

کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای خوانندگان ادبیات کلاسیک روسیه و کسانی مناسب است که می‌خواهند دوره‌ی پیش از ظهور نویسندگانی چون گوگول، تورگنیف و داستایفسکی را بهتر بشناسند. علاقه‌مندان به تاریخ روسیه‌ی تزاری، اندیشه‌های عصر روشنگری، نقد رعیت‌داری و رابطه‌ی ادبیات با قدرت سیاسی نیز از مخاطبان اصلی آن‌اند.

اثر همچنین می‌تواند برای خوانندگانی قابل توجه باشد که به قالب‌های ترکیبی علاقه دارند؛ آثاری که در آن‌ها سفرنامه، داستان، بحث فلسفی و مشاهده‌ی اجتماعی در ساختاری واحد کنار هم قرار می‌گیرند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب سفر از پترزبورگ به مسکو

نفوس مرده — نیکلای گوگول

رستاخیز — لئو تولستوی

یادداشت‌هایی از خانه مردگان — فئودور داستایفسکی