کتاب تولد بینامتنیت اثر اسکارلت بارون نشر انتشارات سخن

امروزه بینامتنیت یکی از پرکاربردترین اصطلاحات در نقد ادبی است. در شرایطی که هنوز این مفهوم در محافل دانشگاهی که رویکردهای "انسان‌گرایانه" به ادبیات دارند و بر این اساس، به نظریات ساختارشکنانه و پساساختارگرایانه در مورد خرد، هویت، ذهنیت و هدفمندی با بدگمانی می‌نگرند، شک و تردیدهایی برمی‌انگیزد، بااین‌حال، در برنامه‌های درسی سطح A و گواهی عمومی آموزش متوسطه (و دوره‌های معادل در سایر کشورها) گنجانده شده و به‌طورمعمول در سمینارهای دانشگاهی بحث می‌شود. بااین‌وجود، به‌رغم موفقیت بی‌چون‌وچرایش در بازار اندیشه و با وجود توضیحات موجز گراهام آلن در کتاب بینامتنیت و ماری اُر در کتاب بینامتنیت: بحث‌ها و زمینه‌ها، هنوز مفهومی دشوار برای توضیح دادن است. این مفهوم همچنان که مورد استفاده‌های گوناگون قرار می‌گیرد، گاه به شیوه‌های تکرار متن اشاره می‌کند و گاه به ایده‌های انتزاعی متعددی در مورد نویسندگی و اصالت معنا می‌پردازد.

بینامتنیت تمامی متن‌ها را به طرزی تفکیک‌ناپذیر ـ هم در تولید و هم در دریافت ـ به متون دیگر مقید می‌داند. اساساً متن‌ها را اشیاء متخلخل و نفوذپذیری می‌داند که لغات، ریخت و معنایشان با واسطه متون دیگر از این خلل و فرج دریافت و فهمیده می‌شوند. جذابیت این اصطلاح بیشتر به خاطر تأکیدش بر ارتباط متقابل میان همه پدیده‌های متنی است. اتصال بی‌حدومرز متن‌ها، خلاصه دورنمای شگفت‌آور بینامتنیت است. چنین تأکیدی با نگرش و حساسیت‌های نویسندگان و خوانندگانی که در جهانی متن‌محور و آکنده از اطلاعات زندگی می‌کنند به‌خوبی تناسب دارد و این پیوند میان زندگی و نظریه، هرچند به چهل سال قبل از ابداع بینامتنیت بازمی‌گردد، بدون شک جایگاه خود را در واژگان انتقادی تثبیت کرده است. بااین‌وجود، بینامتنیت، مانند بسیاری از مفاهیمی که در سایه پساساختارگرایی ظهور کردند، می‌تواند به‌شدت جذاب و درعین‌حال گمراه‌کننده و به دلیل مفاهیم مبهم و پیچیدگی‌های دور از دسترسش اضطراب‌آور نیز باشد.

این کتاب بر آن است که بر این مفهوم تفکربرانگیز که به شکلی فریبنده چندوجهی است، با توجه به زمینه‌های تکوینی خاستگاهش پرتو افکند. پرسش‌های اصلیِ جهت‌دهنده به تحلیل‌های این کتاب از نوع چرایی هستند. چرا واژه "بینامتنیت" ابداع شد؟ چرا اولین نظریه‌پردازان تصور می‌کردند که این اصطلاح بایستی جایگزین یا مکمل اصطلاحاتی چون نقل‌قول، تلمیح، انعکاس، ارجاع، تأثیر، تقلید، پارودی، پاستیش و ازاین‌دست باشد؟ که قبلاً برای توصیف ارتباطات ادبی کافی و بسنده به نظر می‌رسیدند. به‌ویژه، با توجه به این واقعیت که این مفهوم جدید هنوز با مخالفت مواجه می‌شود، چرا با این سرعت محبوبیت یافته است؟ چرا به‌رغم تضادهای درونی‌اش اعتبار خود را حفظ کرده است؟