کتاب در جریان اثر بوریس گرویس نشر هنوز

به‌ طور سنتی مشغولیت اصلی فرهنگ انسانی جست‌وجوی تمامیت بود. این جست‌وجو در حکم میل سوژه‌های انسانی بود به غلبه بر جزئیت خود‌شان، خلاص شدن از «دیدگاه‌‌ها»ی خاصی که با «شکل‌های زندگی»شان تعریف می‌شد و دستیابی به جهان‌بینی عمومی، کلی و عامی که در همه‌ جا و هر زمان معتبر باشد. منشأ میل فرد به تعالی جستن از جزئیتش لزوماً در سرشت وجودی خود سوژه نیست. می‌دانیم که امر جزئی همواره مشمول و تابع کل است. پس میل به تمامیت صرفاً میل به آزادی است. و این میل نیز لازم نیست به نوعی نهفته در طبیعت انسان تلقی شود. نمونه‌های تاریخی خودآزادسازی تحت لوای تمامیت را می‌شناسیم و می‌توانیم این نمونه‌ها را تقلید کنیم ـ همان‌طور که می‌توانیم هر شکل دیگری از زندگی را تقلید کنیم.

مثلاً افسانه‌هایی را می‌شنویم و می‌خوانیم که پیدایش جهان، عملکرد آن و پایان ناگزیرش را توصیف می‌کنند. در این افسانه‌ها با خدایان و نیمه‌خدایان و پیامبران و قهرمانان روبه‌رو می‌شویم. همچنین رساله‌هایی فلسفی و علمی را می‌خوانیم که جهان را بر اساس اصول عقل توصیف می‌کنند. در این متون با سوژۀ استعلایی، ناخودآگاه، روح مطلق و بسیاری از چیزهای مشابه دیگر روبه‌رو می‌شویم. همۀ این روایت‌ها و گفتمان‌ها متضمن قابلیتی در ذهن بشرند برای آن‌که از سطح وجود مادی‌اش بالاتر رود و به خدا یا عقل کلی دست یابد ـ برای آن‌که بر کرانمندی و فناپذیری خودش فائق آید. دستیابی به تمامیتْ عین دستیابی به فناناپذیری است.

با این‌ حال، در دورۀ مدرنیته به این نظر خو گرفتیم که انسان‌ها به نحوی لاعلاج فناپذیر و کرانمندند و بنابراین به نحوی غیرقابل‌جبران با شرایط مادی خاص وجودشان‌ تعین می‌یابند. انسان‌ها حتی در پرواز تخیل نیز گزیری از این شرایط ندارند، چون نقطۀ شروع پروازی این‌چنین واقعیت وجود‌شان است. به عبارت دیگر، تلقی ماتریالیستی از جهان ظاهراً نافی دستیابی انسان‌ها به تمامیتی است که سنت دینی و فلسفی برای آن‌ها تضمین می‌کرد. بر اساس این دیدگاه، ما صرفاً می‌توانیم شرایط واقعی هستی‌مان را ارتقا بخشیم ـ اما نمی‌توانیم بر آن شرایط فائق آییم. می‌توانیم در کل جهان جایگاهی بهتر بیابیم ـ نه جایگاهی مرکزی که به ما امکان دهد تمامیت جهان را ببینیم یا بر آن اشراف یابیم. این تلقی از ماتریالیسم استلزاماتی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی دارد که در حال حاضر نمی‌خواهم به آن‌ بپردازم. بلکه می‌خواهم این پرسش را طرح کنم که آیا این تلقی صحیح و به ‌راستی ماتریالیستی است؟