کتاب دفتر‌های زندان‌ اثر آنتونیو گرامشی نشر چرخ

کتاب دفترهای زندان نوشته آنتونيو گرامشی بخشی از مجموعه يادداشت‌های زندان اين متفکر ايتاليايی است. اين اثر دربردارنده نوشته‌هايی است که گرامشی در فاصله سال‌های ۱۹۲۹ تا ۱۹۳۵ و در شرايط زندان فاشيستی موسولينی نگاشته است. موضوع اصلی کتاب، واکاوی رابطه ميان سياست، فرهنگ و قدرت با تاکيد بر مفاهيمی چون هژمونی، جامعه مدنی، نقش روشنفکران و دولت مدرن است. این کتاب که شامل دفترهای ششم و هفتم است را می‌توان مرحله‌اي تعيين‌کننده در تکامل انديشه گرامشی و گذار او به صورت‌بندی منسجم‌تر نظريه سياسی دانست. نشر چرخ این کتاب را با ترجمه حسن مرتضوی منتشر کرده است.

خلاصه کتاب دفتر‌های زندان‌ نوشته آنتونیو گرامشی

دفترهای ششم و هفتم دفترهای زندان بازتاب‌دهنده دوره‌ای از انديشه گرامشی است که در آن، تحليل‌های او از تاريخ و سياست ايتاليا به سطوح عميق‌تری از تامل نظری می‌رسد. گرامشی در اين دفترها، برخلاف شيوه متعارف رساله‌نويسی، يادداشت‌هايی جدا از هم، اما از نشر معنایی پيوسته ارائه می‌دهد، که هر يک بخشی از پروژه فکری گسترده او را شکل می‌دهد. اين شيوه نوشتن، هم حاصل شرايط سانسور زندان و هم بيانگر نگاه جستجوگر و ناتمام او به نظريه است.

يکی از محورهای اصلی اين دفترها، مفهوم هژمونی است. گرامشی نشان می‌دهد که سلطه سياسی علاوه‌بر اینکه از طريق زور اعمال می‌شود، نيازمند توليد رضايت در جامعه مدنی نیز هست. نهادهايی چون آموزش، دين، رسانه و فرهنگ عمومی، نقش اساسی در بازتوليد اين رضايت برای قشر اجتماعی و اقتصادی ضعیف ايفا می‌کنند. از اين منظر، دولت در انديشه گرامشی ترکيبی از جامعه سياسی و جامعه مدنی است و پايداری آن به حفظ تعادل ميان زور و رضايت وابسته است.

در پيوند با بحث هژمونی، گرامشی به نقش روشنفکران توجه ويژه دارد. او ميان روشنفکران سنتی و روشنفکران ارگانيک تمايز قائل است. روشنفکر ارگانيک برخاسته از بطن يک طبقه اجتماعی است و وظيفه شکل‌دادن جهان‌بينی آن طبقه و سازماندهی فرهنگی و سياسی را بر عهده دارد؛ در مقابل، روشنفکران سنتی با ادعای بی‌طرفی، اغلب در خدمت بازتوليد نظم مسلط قرار می‌گيرند.

در کنار اين مباحث، گرامشی در این کتاب با ترجمه حسن مرتضوی به ادبيات عامه‌پسند، فرهنگ عامه، فلسفه معاصر و نسبت ميان نظر و عمل نيز می‌پردازد. تاکيد او بر فلسفه عمل، نشان‌دهنده فاصله‌گيری آگاهانه از مارکسيسم مکانيکی و تاکيد بر نقش عامليت انسانی و نبرد فرهنگی است. در مجموع، دفترهای ششم و هفتم چارچوبی تحليلی برای فهم سازوکارهای سلطه و امکان مقاومت فرهنگی و سياسی ارائه می‌دهند و همچنان منبعی مهم برای انديشه سياسی معاصر هستند.

معرفی نویسنده کتاب دفتر‌های زندان‌ آنتونیو گرامشی

آنتونیو گرامشی، متفکر، نظریه‌پرداز سیاسی و از چهره‌های برجسته مارکسیسم قرن بيستم، در ۲۲ ژانويه ۱۸۹۱ در جزيره ساردينيا ايتاليا به دنيا آمد. او در خانواده‌ای کم‌درآمد رشد کرد و از کودکی با مشکلات جسمی، به‌ويژه ناهنجاری ستون فقرات و بيماري‌های مزمن، مواجه بود. بیماربودن او تاثيری عميق بر زندگی شخصی و شرايط کاری او گذاشت. گرامشی تحصيلات دانشگاهی خود را در رشته زبان‌شناسی و ادبيات در دانشگاه تورين آغاز کرد؛ اما به دليل مشکلات مالی و فعاليت‌های سياسی، تحصيل را ناتمام گذاشت.

گرامشی در سال‌های جوانی به جنبش سوسياليستی پيوست و به‌سرعت به‌عنوان روزنامه‌نگار و نظريه‌پرداز سياسی شناخته شد. او از بنيان‌گذاران حزب کمونيست ايتاليا بود و نقش فعالی در سازماندهی کارگران و نقد سرمايه‌داری صنعتی ايفا کرد. تجربه مستقيم او از مناسبات طبقاتی، شکست جنبش‌های انقلابی و قدرت فزاينده فاشيسم، زمينه شکل‌گيری نگرش انتقادی ويژه‌اش را فراهم کرد.

در سال ۱۹۲۶، رژيم فاشيستی بنيتو موسولينی گرامشی را بازداشت و به حبس طولانی‌مدت محکوم کرد. او بخش عمده‌ای از سال‌های پايانی عمر خود را در زندان‌های فاشيستی گذراند. در همين دوران، با وجود محدوديت‌های شديد و وضعيت جسمانی نامناسب، مهم‌ترين اثر خود، مجموعه دفترهای زندان، را نگاشت.

گرامشی در ۲۷ آوريل ۱۹۳۷، اندکی پس از آزادی مشروط، بر اثر وخامت بيماری درگذشت. انديشه‌های او، به ويژه نظريه هژمونی، تاثيری پايدار بر علوم اجتماعی، مطالعات فرهنگی و فلسفه سياسی برجای گذاشته و همچنان در تحليل سازوکارهای قدرت و سلطه مورد توجه است.

چرا باید کتاب دفتر‌های زندان‌ را بخوانیم؟

در کتاب دفترهای زندان با متنی روبه‌رو هستيم که فرايند انديشيدن يک متفکر در شرايط فشار، سانسور و بحران تاريخی را نشان می‌دهد. گرامشی در اين نوشته‌ها، برداشت‌های رايج از مارکسيسم را به چالش می‌کشد و نگاهي پويا به قدرت، فرهنگ و سياست ارائه می‌دهد.

اهميت مطالعه اين اثر در آن است که نشان می‌دهد سلطه صرفا بر پايه زور استوار نيست و از راه فرهنگ، آموزش و رضايت اجتماعی بازتوليد و ماندگار می‌شود. کتاب دفترهای زندان امکان درک پيچيدگی رابطه ميان دولت و جامعه را فراهم می‌کند و توجه را از انقلاب‌های ناگهانی به مبارزه‌های تدريجی و فرهنگی معطوف می‌کند. خواندن اين کتاب به فهم سازوکارهای قدرت در جهان مدرن کمک می‌کند و چارچوبی تحليلی برای نقد ايدئولوژی و نقش روشنفکران در جامعه در اختيار خواننده قرار می‌دهد.

کتاب دفتر‌های زندان‌ به چه کسانی پیشنهاد می‌شود؟

کتاب دفترهای زندان به دانشجويان و پژوهشگران حوزه فلسفه سياسی، علوم اجتماعی، جامعه‌شناسی و مطالعات فرهنگی پيشنهاد می‌شود. افرادی که به‌دنبال فهم عميق‌تر از مفهوم قدرت، نقش فرهنگ در سياست و جايگاه روشنفکران در ساختارهای اجتماعی هستند، مخاطبان اصلی اين اثرند.

اين کتاب برای خواننده‌ای مناسب است که با متون تحليلی و نظريه‌محور آشنايی دارد و انتظار پاسخ‌های ساده و دستورالعملهای سرراست ندارد. همچنين کسانی که به نقد مارکسيسم سنتی و خوانش‌های غيرمکانيکی از آن علاقه دارند، می‌توانند از اين اثر بهره ببرند.

فعالان فرهنگی و فکری نيز با مطالعه دفترهای زندان، ابزار مفهومی دقيقی برای تحليل سلطه فرهنگی و امکان مقاومت تدريجی به دست می‌آورند.

بخشی از کتاب دفتر‌های زندان‌

در این قسمت بخشی از کتاب دفترهای زندان قرار داده شده است تا مخاطب با نحوه نگارش نویسنده آشنا شود.

به این ترتیب، اگر توده‌های ارتش از مسئولیت معاف شوند، فرمانده کل یعنی کادورنا نیز فراتر از حدومرزهایی معین از مسئولیت معاف می‌شود، یعنی فراتر از حدومرزهایی که قوای در دسترس فرمانده کل، فنون نظامی و صفت‌های سیاسی‌ الزامی یک فرمانده کل تعیین می‌کند. کادورنا یقینا مسئولیت‌های بسیار جدی، هم فنی و هم سیاسی، داشت؛ اما مسئولیت‌های سیاسی نمی‌توانستند تعیین‌کننده باشند. اگر کادورنا نتوانست نیاز به «حکومت سیاسی متعین» توده‌های گوش‌به‌فرمان را درک کند و به حکومت توضیح دهد، آن‌گاه یقینا او را باید مسئول دانست؛ اما نه به همان درجه حکومت و کل طبقه حاکم، زیرا در تحلیل نهایی او ذهنیت آن‌ها و فهم‌ سیاسی‌شان را بیان می‌کرد.

پیشنهاداتی برای دوستداران کتاب

در ادامه کتاب‌هایی مشابه برای دوستداران این حوزه معرفی شده است تا مسیر مطالعه‌شان گسترده‌تر شود.

·       کتاب گرامشی و انقلاب نشر چرخ

·       کتاب نامه‌های زندان جلد 1 نشر نی

·       کتاب علیه فاشیسم نشر نیماژ