فیدیبو نماینده قانونی نشر نی و بیش از ۶۰۰ ناشر دیگر برای عرضه کتاب الکترونیک و صوتی است .
کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا

کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا

نسخه الکترونیک کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا به همراه هزاران کتاب دیگر از طریق فیدیبو به صورت کاملا قانونی در دسترس است.


فقط قابل استفاده در اپلیکیشن‌های iOS | Android | Windows فیدیبو

درباره کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا

اسپینوزا صادقانه فلسفه‌اش را در زندگی پیاده کرد همان‌گونه که دین‌داران راستین مطابق با دین‌شان زندگی می‌کنند. او هیچ نشانی از دورنگی و تقیه از خود برجای نگذاشت بلکه عامل به موعظه‌های خویش بود؛ یعنی به آموزه‌ای که خود با متقن‌ترین براهین بدان اعتقاد داشت، عمل می‌کرد. فلسفه برای او به‌راستی که شیوه‌ای برای زندگی بود و بر ماست که نوشته‌های او را از این منظر بخوانیم نه این‌که آن‌ها را به‌مثابه نظریه‌پردازی محض یا صرفاً فعالیتی منطقی ببینیم. اسپینوزا بی‌گمان دقیق‌ترین شکل بیانی را که می‌توانست به اندیشه درآورد، [برای نظام فکری‌اش] برگزید اما این، جز ابزاری برای دستیابی به آنچه آن را حقیقت مسلمش می‌دانست، به‌شمار نمی‌رفت و روش به‌خودی‌خود غایت نبود. این کتاب که در آن، آراء اصلی اسپینوزا و شیوه‌ی برهان‌پردازی که او اتخاذ کرده و شرح‌وبسط داده، به زبانی ساده و به‌اجمال طرح می‌شود، برای استفاده‌ی دانشجویانی در نظر گرفته شده است که در آغاز راه مطالعه برای فهم فلسفه اسپینوزا قرار دارند

ادامه...
  • ناشر نشر نی
  • تاریخ نشر
  • زبان فارسی
  • حجم فایل 2.96 مگابایت
  • تعداد صفحات ۲۶۲ صفحه
  • شابک

بخشی از کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا

شما به آخر نمونه کتاب رسیده‌اید، برای خواندن نسخه کامل، کتاب الکترونیک را خریداری نمایید و سپس با نصب اپلیکیشن فیدیبو آن را مطالعه کنید:



سخن مترجم

انتخاب این اثر برای ترجمه برمی گردد به دوره دکتری فلسفه و درس «فلسفه اسپینوزا» که با استاد محسن جهانگیری داشتم. ترجمه هشت فصل (تقریباً نصف کتاب را برای تحقیق این درس به استاد جهانگیری پیشنهاد کردم و پس از قبول ایشان در طی دو نیم سال آن را به صورت کار دانشجویی به اتمام رساندم. البته از همان آغاز قصد داشتم ترجمه را منتشر کنم اما به دلایلی این امر در آن زمان تحقق نیافت. پس از اتمام دوره دکتری ترجمه نیمه نخست اثر را که پیش تر تمام کرده بودم بازنگری کردم و ترجمه نیمه دوم کتاب را هم به پایان رساندم.
پس از پایان کار ترجمه و بازنگری آن، احساس کردم هنوز نیاز به اصلاحاتی هست. این بود که موضوع را با استاد جهانگیری درمیان گذاشتم و از ایشان، که هم به متن کتاب و هم به موضوع آن اِشراف کامل داشتند، کمک خواستم. استاد بزرگوارانه زحمت تطبیق ترجمه با متن انگلیسی را پذیرفتند و با این کار مرا بیش از پیش وام دار الطاف خویش ساختند.
پس از اِعمال اصلاحات نهایی و حروف چینی ترجمه، از دکتر جهانگیری درخواست کردم تا مقدمه ای بر آن بنویسند که این بار نیز از سرِ لطف قبول زحمت فرمودند و مقدمه کوتاهی بر آن نوشتند.
مترجم همه محاسن کار را بی اغراق حاصل زحمات دکتر جهانگیری، و کاستی های احتمالی را متوجه خود می داند.
در پایان، بایسته است از حسن توجه و عنایت آقای همایی، مدیر نشر نی درخصوص انتشار این اثر و نیز از زحمات سرکار خانم روش در مراحل گوناگون حروف چینی، نمونه خوانی، و اِعمال اصلاحات متعدد سپاس گزاری کنم.

سیدمصطفی شهرآیینی
هفتم مهرماه هزار و سیصد و هشتاد و نه
تبریز

مقدمه

پس از مطالعه این کتاب که برگردان کتاب Spinoza's Philosophy: An Uotline تالیف آقای ارول اِی. هَریس(۱) است و به توسط دوست و همکار فاضل آقای دکتر سیدمصطفی شهرآیینی با عنوان طرح اجمالی فلسفه اسپینوزا به زبان فارسی ترجمه شده، یادداشت مطالب ذیل را برای اطلاع خوانندگان ارجمند لازم دیدم.
اولاً چنان که معلوم شد، محتوای کتاب، فلسفه اسپینوزا است و اهل فلسفه به خوبی می دانند که فلسفه ای است بسیار عمیق و دقیق و درنهایت، فهم آن سخت و دشوار، و در طول تاریخ همواره مورد بحث و گفت وگو بوده و از آن تفسیرهای بسیار مختلف و بلکه متضاد به عمل آمده است. برخی آن را فلسفه الحادی محض و برخلاف ادیان آسمانی پنداشته و صاحبش را ملعون و منفور شناخته اند. و دربرابر، برخی دیگر آن را فلسفه ای الهی و توحیدی ناب تشخیص داده و او را سرمست خدا و مثال اعلای فضیلت انگاشته اند. عده ای فلسفه او را متاثر از دکارت و خودش را پیرو دکارت معرفی کرده اند و در مقابل، عده ای دیگر اصول فلسفه وی را متضاد با فلسفه دکارت دانسته و کوشیده اند آن را به فلسفه نوافلاطونی و درنهایت، به الهیات ابن میمون برگردانند. و گذشته از این او، با این که اصطلاحات اسلاف خود را به کار گرفته، آن ها را در معانی متفاوت و گاهی متضاد با معانی پیشینیان به کار برده است و این مزید بر علت شده و دشواری فلسفه او را دوچندان کرده است. مقصود این که فهم و درک فلسفه او کار ساده و آسانی نیست که او اندیشه های غیرکمّی و غیرریاضی را با روش ریاضی تنظیم و برهانی کرده و افکارش را در قالب قضایای هندسی ریخته و چنان باهم پیوند داده است، که به گفته یاکوبی فیلسوف آلمانی اگر کسی یک جمله از کتاب اخلاق وی را نفهمد، آن را نفهمیده است.
ثانیاً کتاب حاضر نیز چنانکه از عنوانش پیداست، مجمل و مختصری از فلسفه اسپینوزا است، که در آن به جای شرح و تفضیل مسائل، به اجمال و اشاره بسنده شده و درنتیجه صعوبت مضاعفی را به بار آورده است.
ثالثاً متن انگلیسی کتاب هم اگر نگوییم دشوار است، از سهولت و روانی هم برخوردار نیست. خلاصه، علل مزبور کار ترجمه را دشوار کرده است ولی خوش بختانه با وجود این دشواری ها، مترجم علاقه مند و سخت کوش با علاقه و حوصله و پشت کار تا آن جا که در توانش بوده، کار ترجمه را با موفقیت به پایان رسانیده است. من هم توفیق مطالعه آن را یافتم و با اندک آشنایی که با فلسفه اسپینوزا داشتم از آن بهره مند شدم. امید است مورد استفاده دانشجویان و فرهنگ دوستان واقع شود و از قادر متعال مسئلت دارم که مترجم محترم را در کارهای فرهنگی بیش از این موفق بدارد.

والسلام
محسن جهانگیری
استاد فلسفه دانشگاه تهران
۱۵/ ۶/ ۱۳۸۹

پیش گفتار

این کتاب که در آن، آرا اصلی اسپینوزا و شیوه برهان پردازی که او اتخاذ کرده و شرح و بسط داده، به زبانی ساده و به اجمال طرح می شود، برای استفاده دانشجویانی در نظر گرفته شده است که در آغاز راه مطالعه برای فهم فلسفه اسپینوزا قرار دارند. نویسنده کوشیده است تا این مهم را به گونه ای به انجام برساند که خواننده را با پانویس ها خسته نکند و او را با ارجاعات تخصصی مکرر، از خط سیر کلی براهین منحرف نسازد به این امید که با ارائه شرحی ساده از تفکر فیلسوف، علاقه لازم را در خواننده برای تحریک او به کاوش در متون [خود فیلسوف](۲) و رجوع به تفاسیر تفصیلی تر ایجاد کند؛ تفاسیری که فهرست چندی از مفیدترین و موثق ترین آن ها در پایان کتاب آمده است.
بهترین روش استفاده از کتاب آن است که برای رسیدن به دیدگاهی کلی از نظام اسپینوزا، آن را تا پایان بخوانیم و آنگاه با بازخوانی آن در کنار متون خود فیلسوف، از آن برای رفع دشواری های موجود در بیان اسپینوزا یاری بجوییم. البته اصلی ترین اثر [اسپینوزا] که باید به مطالعه
آن پرداخت، اخلاق(۳) است، اما توصیه می شود برای پی بردن به این که چگونه اسپینوزا روش مورد استفاده اش را در کتاب اخلاق طراحی کرد و چرا او این روش را مطلوب می دانست، با اثر ناتمام رساله در اصلاح فاهمه(۴) شروع کنیم. گرچه نگارش اخلاق متاخر از رساله است، دیدگاه هایی که با دقتی وسواس گونه و باریک بینی فراوان در اخلاق سر و سامان یافته، پیشاپیش در رساله شکل گرفته بود. اسپینوزا در پانویس های رساله و در ارجاعات موجود در مکاتباتش، تلویحاً ابراز می دارد که قصد داشته این اثر را تکمیل کند. چه بسا او چندان زنده نمانده تا این اثر را به اتمام برساند (چون در سن چهل وپنج سالگی درگذشت) یا ممکن است در رساله به نقطه ای رسیده که متوجه شده است باید با به کارگیری روشی که تا آن زمان کشف کرده بود، از نو شروع کند. علت این امر هرچه باشد، زمانی که دانشجو جوهره و خط مشی کتاب اخلاق را خوب فراگرفت، نوبت کاوش و پژوهش در رساله الهیات و سیاست(۵) و رساله سیاست(۶) می رسد که اثر اخیر نیز ناتمام است. ممکن است برای دانشجویان فلسفه سیاسی عکس این ترتیب [پیشنهادی] مطلوب باشد، اما اگر چنین [ترتیبی را دنبال] کنند باید مراقب باشند که دیدگاه های بسط یافته در اخلاق، در رسالات سیاسی [اسپینوزا]، پیش فرض بوده و شناختی از آن ها مفروض است.
اسپینوزا، یهودی پرتغالی که نیاکانش از دادگاه تفتیش عقاید اسپانیا(۷) گریخته و در آمستردام سکنی گزیدند، یکی از بزرگ ترین و عمیق ترین متفکرانی است که تمدن غرب پرورانده است. بخش عظیمی از تفکر او از زمانه اش بسیار جلوتر بود و شاید به همین دلیل، بیش تر معاصرانش تفکر او را به باد ناسزا و انتقاد می گرفتند، مطرود می دانستند و (غالباً بی آن که شناخت کافی از آن داشته باشند) به مثابه چیزی الحادی و ویران گر محکومش می کردند. بیش از یک سده از مرگ اسپینوزا نگذشت که علاقه به کار او عمدتاً توسط متفکران آلمانی نهضت رمانتیک(۸) دوباره رونق گرفت؛ کسانی که تایید مشتاقانه آن ها نسبت به اسپینوزا آشکارا و بی محابا بود. و امروزه نیز جذابیت او به ویژه در هلند و در اروپا به همان شدّت وحدّت گذشته است. چندی از ستایندگان او فلسفه اش را همچون دین به لحاظ عقلی قانع کننده و به لحاظ معنوی ارضاکننده یافتند، اما حتی اگر دانشجو به اندازه آن ستایندگان به قطعیت و کمال فلسفه اسپینوزا معتقد نباشد، بازهم مطالعه دقیق براهین و مفاهیم او نه تنها در مقام کاری فکری بلکه به منزله منبع الهام و راهنمای زندگی عملی خالی از فایده و ارزش نمی تواند بود.
اسپینوزا زندگی نسبتاً گوشه گیرانه ای داشت که اطلاع چندانی از آن در دست نیست، هرچند که از امور عمومی کاملاً روی گردان نبود و تصور می رود که او یک بار برای مقام فیلسوف سیاسی رسمی دولت هلند نامزد شده باشد. او دوست نزدیک صدر اعظم، جان دِویت(۹) بود و دوستان دیگری داشت که از بزرگان عرصه اجتماع بودند. اما علاقه اصلی اش فلسفه و (به تعبیر خودش) «اصلاح فاهمه»(۱۰) بود، درحالی که زندگی محقرانه ای را از راه تراشیدن عدسی برای ابزار و وسایل نوری می گذراند. دانشجویان علاقه مند به زندگی و پیشینه تاریخی اسپینوزا باید به زندگی نامه های نوشته کُلروس(۱۱) و لوکاس(۱۲)، آبراهام وُلفسُن(۱۳)، آر. ویلیس(۱۴)، کِی. اُ. مِینسما(۱۵)، ژاکوب
فرودنتال(۱۶)، و اِی. وُلف(۱۷) (در مقدمه بر ترجمه اش از رساله مختصره(۱۸)) مراجعه کنند.

ای. ای. اچ(۱۹)
های وری(۲۰)

۱.مقدمه: جذابیت کنونی فلسفه اسپینوزا

فلسفه این روزها با اداره زندگی ارتباط روشنِ ــ اگر نگوییم ندارد ــ بسیار ناچیزی دارد. فیلسوفان دانشگاهی(۲۱) درست مانند ریاضی دانان حرفه خویش را فاقد هرگونه تاثیری بر شیوه پرداختن آن ها به امور دیگر یا بر علائق غیرفلسفی شان می دانند. اما این، تحولِ نسبتاً نوظهوری است. فلسفه در سنتی که از سقراط به ما رسیده تا دهه های نخست سده اخیر، شیوه زندگی و باوری کلی بود که آدمی بدان به مثابه دین و به مثابه پای بندی به آرمان هایی می نگریست که می کوشید تا مطابق با آن ها زندگی کند. بنابراین شاید در کل، مایه شگفتی نباشد که می بینیم فیلسوفی در سده هفدهم در همان آغاز تفکرش از خود می پرسد که جست وجوی کدام غایات در زندگی بیش ترین رضایت و خرسندی را به بار می آورد و نتیجه می گیرد که غایاتی که بیش تر مردم معمولاً در پی آن ها هستند بی حاصل و بیهوده اند و او خود توانست تمام عمر را به سودمندی هرچه تمام وقف جست وجوی حقیقت کند.
امروزه نویسندگانی هستند که حتی تصمیم بر چنین کاری نیز برای شان بسیار بی معنا شده است؛ زیرا از دهه۱۹۴۰ فیلسوفان ــ هم گام با پیلاطُس(۲۲) ــ پرسش «حقیقت چیست؟»(۲۳) را هرچه بیش تر طرح کرده اند. این پرسش یا با این پاسخ نسبی گرایانه روبه رو می شد که حقیقت عبارت است از آنچه مردم هر زمانه ای بدان باور دارند و یا این که در پاسخ به آن هرگونه معنای کلی برای واژه «حقیقت» انکار شده و اظهار می شد که هرچند ممکن است گزاره ای خاص، صادق یا کاذب باشد، چیزی به نام حقیقت به ما هی حقیقت(۲۴) در کار نیست. این [پاسخ اخیر] فقط راه دیگری است برای قول به نسبیت انگاری(۲۵) که حقیقت را نه تنها بسته به زمانه و بستر اجتماع بلکه بسته به موضوع پژوهش نیز نسبی می سازد.
اما نسبیت انگاری چه در مقام نظریه و چه در مقام آیینی عملی، رضایت بخش نیست. آن در مقام نظریه، نافی خود است چرا که نمی تواند برای خود بیش از هیچ نظریه دیگری مدعی اعتبار باشد و در مقام عمل هم فرد را با گزینشی کور و بی اساس وامی گذارد تا پیرو هوس یا میل گزافی خویش باشد. فرجام گریزناپذیر این مکتب جز سردرگمی و تعارضی نیست که از دست عقل هم برای گشایش در آن، کاری برنمی آید (چون عقل جز به حقیقت عینی استناد نمی جوید). بلکه اگر اصلاً راه حلی در کار باشد، تنها زور خواهد بود و آن گاه که قدرت محض حکم فرما شود، دیگر سخن گفتن از حق بیهوده و پوچ است و تنها منافع اقویا، دیکتاتورها و جباران تامین می شود.
از این رو نباید شگفت زده شویم از این که شیوع نسبیت انگاری در دوران جدید به نوعی سردرگمی و سرخوردگی انجامیده و نسل جدید را که در طلب طمانینه و رضایت خاطر سرگردان مانده، رهسپار راه های عجیب اباحه گری(۲۶)، خوش گذرانی های افراطی(۲۷)، تحریفاتی هذیان گونه درباره واقعیت(۲۸)، و کناره گیری نابخردانه از جامعه(۲۹) کرده است. انکار هرگونه معیاری برای حقیقت زمینه ساز جست وجوی حقیقت در امور غیرحقیقی و در توهمات شده و در هر دو ساحت عمل و نظر، به خود ـ انکاری(۳۰)، سرگردانی(۳۱)، و سرانجام به نومیدی(۳۲) انجامیده است.
در مقابل، بندیکت اسپینوزا معتقد بود که جملگی حقایق، مجموعه واحد و منسجمی از معرفت، و خود معرفت هم بخش مکملی است از مجموعه واحد و تقسیم ناپذیر واقعیت که او آن را جوهر ـ یاـ طبیعت ـ یاـ خدا(۳۳) می نامید. او این مجموعه را تنها متعلق دارای ارزش غایی و تنها چیزی می دانست که دلبستگی و سرسپردگی نسبت به آن، آدمی را به رضایت کامل می رساند. او در همان اوایل زندگی اش به این نتیجه رسید، چنانکه خود می گوید: «به تجربه دریافته بودم که همه چیزهایی که معمولاً در زندگی رخ می دهد، بیهوده و پوچ است». او از آن پس، همه علائق و فعالیت های خود را (که بی درنگ رهای شان نکرد) تابع حیات فکری اش کرد و تا زنده بود ــ تا آن جا که معلوم است ــ در التزام کامل به تعالیم و باورهایش رفتار کرد. فلسفه او به راستی دینش بود و از دلِ پژوهش های اولاً و مشخصاً دینی و از درون پرسش گری ژرف کاوانه او درباره باورهای دینی سنتی و کهن سرچشمه می گرفت؛ باورهایی که حتی در سال های پیش از بیست سالگی هم ارضایش نمی کرد.
نخستین تجاربی که او را از مطامع دنیوی دلسرد کرد، گوناگون بود؛ تجربه هایی که برای بیش تر جوانان عمیقاً نگران کننده بود. او با دین سنتی یهود که در آن پرورش یافته و تربیت شده بود، مشکلاتی داشت تا جایی که در بیست سالگی درباره جاودانگی بشر(۳۴) و حجیت کتاب مقدس(۳۵) به تردید افتاد و دیدگاه هایی ابراز کرد که رهبران کنیسه(۳۶) (که آموزگاران دوران کودکی اش بودند) آن ها را بدعت آمیز یافتند. او پیش از این نسبت به تعالیم سکولار(۳۷) از جمله به ادبیات کلاسیک(۳۸)، ریاضیات، علم و مخصوصاً به فلسفه دکارت ابراز تمایل کرده بود و این علاقه رفته رفته داشت هرچه شدیدتر می شد. خاخام های یهودی(۳۹) از این علاقه و توجه به افکار کفرآمیز(۴۰) و به پژوهش که آن را خودسرانه و انحرافی می شمردند، به وحشت افتادند.
اسپینوزا که پیش از این نزد استادان یهودی اش عهد عتیق(۴۱)، آموزه های تلمود(۴۲) و آرا نویسندگان یهودی سده های میانه(۴۳) را خوب آموخته بود، اینک روشنایی را در جای دیگری می جست. اندیشه شخصی اش او را به دیدگاه هایی نسبت به خدا و ماهیت انسان رهنمون می ساخت که نه تنها با عقاید یهودیان شهر خودش ــ آمستردام ــ بلکه با عقاید کالونیست های(۴۴) کلیسای اصلاحی هلند(۴۵) هم بسیار فرق داشت. اسپینوزا با آن همه صداقت فکری و خلوص اخلاقی، نمی توانست خود را با مناسک دینی ای همراه نشان دهد که دیگر به آن ها عقیده نداشت؛ گرچه هنوز پاره ای از آن ها را محترم می شمرد و به پاره ای نیز همچنان ملتزم بود. با این همه، اولیای دین یهود(۴۶) درصدد برآمدند تا او را بازخواستش کنند بدین گونه که نخست کوشیدند تا با رشوه ای وسوسه انگیز او را از مخالفت آشکار بازدارند که او آن را مایه سرافکندگی خود دانست و رد کرد و سرانجام با لعن و نفرین های وحشتناک و پرطول وتفصیل او را از کنیسه راندند.
او که اینک برای در پیش گرفتن راه مستقل خویش آزاد بود، به جز شغل عدسی تراشی که پیشتر آموخته بود و با آن می توانست قوت لایموتی تهیه کند، خود را یک سره وقف فعالیت های عالمانه کرد. گویا او در هفده سالگی به همراه برادرش، گابریل (شاید به قصد این که جای پدر را ــ که به فاصله اندکی از آن زمان درگذشت ــ بگیرند) به تجارت پرداخته بود. اسپینوزا نه تنها با بدهکاران تجاری بلکه با خواهر ناتنی اش نیز، که می کوشید به اتهام عقاید کفرآمیز اسپینوزا را از ارث محروم سازد، درگیر دعاوی قضایی بود. او با آن که در مرافعه اخیر برنده شد، همه ارث اش را ــ به جز تختخواب مادر مرحومش ــ به خواهر ناتنی اش بخشید. بنابراین، او در امور تجاری و دنیوی نیز بی تجربه نبود. وانگهی چون پدرش از متنفذان جامعه یهود و از مقامات کنیسه بود، او از حال وهوای [حاکم بر] تشریفات عمومی نیز آگاه بود. اما اسپینوزا بر اثر تامل بر همان تجربه اوایل زندگی اش، از طلب ثروت و لذت و نیز از پیشرفت های دنیوی چشم پوشید.
او از قرار معلوم، در رساله ای که پیشتر، از آن نقل قول کردیم، می گوید که همه چیزهایی را که بسیار مطلوب همگان است، پوچ و بی ثمر یافته بود. این چیزها را عمدتاً می شود به سه [مقوله] لذت، ثروت، و موقعیت اجتماعی(۴۷) فروکاست. اسپینوزا می گوید لذت، ذهن را چنان به هیجان می آورد و برمی آشوبد که از هر فعالیت دیگری بازمی ماند، و ناکام و نومید رهایش می کند؛ ثروت هم پرمخاطره و هم برآشوبنده [ذهن] است و خطرات مصیبت بار بسیاری به همراه دارد؛ موقعیت اجتماعی افزون بر همه کاستی های ثروت، آدمی را وامی دارد تا به نظرات دیگران درباره خوب و بد و درست و نادرست تن در دهد. اسپینوزا مخصوصاً از این گونه هم رنگ جماعت شدن در عقاید و اعتقادات بیزار بود. مطلوب او متعلق عشق و دلبستگی بود که ــ بنا به گفته خودش ــ «ذهن را با شادی ناب تغذیه می کند و از هر رنج و دردی رهاست»؛ و اسپینوزا دریافت که چنین چیزی ــ که سرمدی(۴۸) و نامتناهی(۴۹) است ــ تنها یک مصداق دارد.
کشف چنین چیزی از راه فلسفه و تامل میسر می شود گرچه چنانکه بعدها می بینیم برای کسانی که از استعداد نظری کم تری بهره مندند نیز راه دیگری وجود دارد. این گونه بود که اسپینوزا به فلسفه و تامل روی آورد و از آن پس، توجه تام وتمام خود را بدان معطوف کرد درحالی که انگیزه ای جز طلب خیر اعلا(۵۰) یعنی همان مطمئن ترین و کامل ترین رضایت و خرسندی، نداشت. این برای او غایت فلسفه بود و دیگران هم با تحقیق در این جست وجوی اسپینوزایی، همین سرچشمه رضایت و خرسندی را تایید کرده اند.
ممکن است بعضی ها این را آموزه کاملاً خود ـ محورانه ای بدانند اما آن در اندیشه اسپینوزا معنای به کلی متفاوتی به خود می گیرد. خیری که او در پی آن است به نظر خودش تنها می تواند مشترک میان همگان باشد و باید که فقط به صورت دسته جمعی تحقق یابد. جست وجوی چنین خیری برای شخص هم زمان و به گونه لازم وملزومی، به منزله طلب آن برای دیگران هم هست؛ زیرا اسپینوزا بر آن است که ارزشمندترین چیز برای انسان، رفتار خردمندانه هم نوعانش است «چنانکه گویی این رفتار از ذهنی واحد سر زده است» و شرایط زندگی خردمندانه(۵۱) تنها در جامعه ای بسامان(۵۲) فراهم شدنی است. برخورداری از زندگی خوب(۵۳) نمی تواند انحصاری باشد و تنها به اتفاق دیگران است که می توان آن را تجربه کرد. نتیجه این که تحقق خیر برای هر شخصی مستلزم آن است که او هم زمان و به همان اندازه که برای خود در تکاپوست، بکوشد تا این خیر را برای دیگران نیز از رهگذر آموزش(۵۴)، تشویق(۵۵)، خدمت(۵۶)، و نظم اجتماعی(۵۷) محقق سازد. اگر عشق و اهتمام به چیزی سرمدی و نامتناهی مایه رضایت کامل(۵۸) است و اگر معلوم است که آن، چیزی نیست مگر عشق عقلانی نسبت به خداوند(۵۹)، همین نکته درباره عشق به همسایه نیز درست است؛ عشقی که از عشق به خداوند جدایی ناپذیر بوده و از لوازم ذاتی آن به شمار می رود.
هر آنچه ما از اسپینوزا می دانیم بر کوشش پیوسته او برای زیستن مطابق همین عقیده گواهی دارد و اگر قدیس بودن به معنای مطابقت رفتار با افکار باشد، شاید نتوان قدیس بودن اسپینوزا را منکر شد. اما اگر قدیس بودن به ریاضت کشی، کناره گیری از دنیا و خلسه های عارفانه باشد، او قدیس نبود. او با آن که از اهداف مشترک توده دوری می جست، این اهداف را نه محکوم و نه یک سره تحقیرشان می کرد. او لذایذ بی ضرر را چنانچه به اندازه و در جهت آسایش زندگی باشد، می ستود و (تا آن جا که در دسترسش بود) از آن ها کامیاب می شد. اسپینوزا در نامه ای به ویلم وان بلینبرگ(۶۰) نوشت: «من از زندگی لذت می برم و می کوشم تا زندگی را نه با اندوه و آه و ناله بلکه در آرامش، شادمانی و طرب به سر برم». او درکتاب اخلاق چنین می نویسد:

وظیفه انسان عاقل است که از غذاهای مطبوع و نوشیدنی های گوارا تا حد اعتدال تغذیه کند و با استفاده از عطرها، از زیبایی گیاهان سرسبز، آرامش، موسیقی، ورزش، تماشاخانه و نظایر آن که انسان می تواند، بدون ایذا دیگران از آن ها بهره مند گردد، خود را نیرو دهد و قوت یابد.(۶۱)

او همچنین انسان را به تکالیف مدنی سفارش می کرد و حتی هنگامی که فرانسه به هلند حمله کرد، شاید به امید بستن قرارداد صلحی مطلوب، ماموریتی را از جانب پرنس دِکنده(۶۲) متقبل شد.گرچه بعدها او را به جهت قبول دعوت پرنس متهم به جاسوسی برای فرانسویان کردند، او این کار را با موافقت و تشویق آشکار بزرگان شهر هاگ(۶۳) انجام داده بود. او در رساله الهیات و سیاست خود از آن هایی که در راه اهداف والایی مانند آزادی دینی شکنجه ها دیده و فداکاری ها (حتی ازجان گذشتگی ها) کرده اند، به نیکی یاد می کند و آن ها را می ستاید. او حتی پول و ثروت را نیز یک سره رد نمی کند البته اگر نه به منزله غایتی فی نفسه بلکه همچون ابزاری برای تحقق اهدافی مهم تر به کار گرفته شود.
وانگهی اگر عرفان را ایمان کورکورانه و تجربه خلسه ای هیجانی و فهم ناپذیر بدانیم، اسپینوزا عارف نبود. او بر عقلانیت آموزه خویش سخت پافشاری می کرد و درصدد بود که آن را به منظم ترین روش، شرح وبسط دهد. او بر آن بود که آموزه اش باید هم از روشن گری عقلی برخوردار باشد و هم احساس و هیجان را ارضا کند. او نیز مانند دکارت تصورات حقیقی و تام(۶۴) را با تفکر واضح و متمایز(۶۵) یکی می شمرد و عشق عقلانی نسبت به خداوند را که به نظرش عالی ترین و خجسته ترین حالت ذهن بشر بود، در شمار همین گونه تفکر می دانست؛ عشقی که او آن را در شناخت نوع سوم ــ یعنی کامل ترین شناخت ــ جای می داد.
اسپینوزا خود از هر گونه هوی وهوس به کلی برکنار بود. او هدیه دوهزار فلوره ای دوستش سیمون دِوریس(۶۶) را نپذیرفت؛ دوستی که (چون مجرد بود) اعلام داشته بود که می خواهد [پس از مرگ] اموالش به اسپینوزا برسد اما اسپینوزا او را از این کار برحذر داشت با این استدلال که دِوریس در این باره نسبت به برادرش اسحاق تعهد بیش تری دارد. هنگامی که سرانجام، اسحاق دارایی برادر را [پس از مرگش] به ارث برد، بنا به سفارش و خواست سیمون، مقرری سالانه پانصد فلوره ای را برای اسپینوزا در نظر گرفت که اسپینوزا با وجود تنگ دستی تنها سیصدفلوره در سال را پذیرفت. از این ها گذشته، حتی در روزگار سختی و نیازمندی هم، پیشنهاد استادی فلسفه در دانشگاه هایدلبرگ نظر او را جلب نکرد؛ زیرا او، بنا به گفته خودش، از بیم آن که مبادا با این کار «دین جاافتاده در میان توده را متزلزل سازد» مشتاق به آموزش عمومی [فلسفه] نبود و حاضر نشد حتی اندک محدودیتی را در آزادی اندیشه و بیان خود ــ که از لوازم قبول این پیشنهاد بود ــ بپذیرد. اسپینوزا از پیشنهاد کُلُنِل استوپ(۶۷) نیز ــ به هنگام دیدار از ستاد فرماندهی پرنس دوکنده ــ چشم پوشید؛ او به اسپینوزا پیشنهاد داد که در ازای یک مقرّری، اثری را به لویی چهاردهم(۶۸) (که در آن زمان با هلند در حال جنگ بود) اهدا کند و همه این گونه رفتارها در پای بندی به آموزه های کتاب اخلاق است که در آن می خوانیم: انسان خردمند هیچ کمک و مساعدتی را نمی پذیرد اما این کار را با چنان ادب و نزاکتی انجام می دهد که مایه رنجش خاطری نگردد.
با این همه، او در برابر بیداد خاموش نمی ماند. هنگامی که خواهر ناتنی اش می کوشید تا او را از ارث محروم سازد، برای استیفای حقوق خود شکایت کرد و در عین حال پس از پیروزی در این مرافعه، نهایت سخاوت مندی را از خود به نمایش گذاشت. همین طور اسپینوزا پس از قتل جان دِِویت، صدراعظم هلند (که مستمری دویست فلوره ای برای او مقرر کرده بود)، در واکنش به [این اقدام] دشمنانش که می خواستند امتیاز این مقرری ناچیز را لغو کنند، به جای مشاجره بر سر این موضوع، اسناد مربوط به اعطای این امتیاز را که آن ها می خواستند از او بگیرند، در اختیارشان گذاشت به گونه ای که آن ها از کرده خود شرمسار گشتند و اجازه دادند تا آن مقرری برقرار بماند.
به نظر اسپینوزا، چیرگی بر شهوات هدف اولیه نیست بلکه آن، پیامد اصلی شایستگی اخلاقی انسان(۶۹) است. آموزه او تا اندازه ای ــ هرچند نه به طور کامل ــ به تعالیم رواقیون(۷۰) که آن ها را می ستود، نزدیک است. او اختیار را برخلاف پنداشت عموم، عدم تعین در انتخاب(۷۱) نمی دانست بلکه آن را تعینی ذاتی(۷۲) می شمرد که یکسره برخاسته از ذات فرد و رهای از هرگونه فشار بیرونی است. او این را فعل به معنای دقیق کلمه می دانست درحالی که تعین ناشی از علل بیرونی، انفعال و تقیدی بود که او آن را بردگی(۷۳) می نامید.
رفتار خود او به گونه نامتعارفی عاری از هرگونه انفعال افسارگیسخته ای بود. اخراجش از کنیسه او را به هیچ بدگویی متقابلی وا نداشت تا جایی که در هیچ جای آثارش از این حادثه یاد نمی کند و در نامه هایش نیز از بیدادی که اولیای دین یهود بر او روا داشتند، گله نمی کند. ظاهراً او از آموزگاران پیشین خود هیچ کینه ای به دل نگرفته و هیچ واکنش ناپسندی هم از خود در قبال سنت آموزشی یهودی(۷۴) نشان نداده است. در تفاسیر او هیچ نشانی از پیش داوری به چشم نمی خورد و برای علمای یهود، عمیق ترین احترامات را قائل بود و شهدای یهود(۷۵) راکه بر اثر شکنجه کشته شده بودند، بسیار تعظیم و تکریم می کرد. انتقادات آن دسته از مخالفان ــ البته پُرشماری ــ را که از سرِ خردمندی نبود، به چیزی نمی گرفت اما از تفاسیر منصفانه ای که با انگیزه صرفاً علمی و رعایت جانب حقیقت عرضه می شد، هیچ رنجیده خاطر نمی شد. مکاتبات او نشان دهنده اوج بردباری و نزاکتش در برخورد با مخالفانی بود که بعضی از آن ها بی خرد، یک دنده و حقیر بودند.
از دیگر سو، اسپینوزا نه رهایی از چنبره شهوات را برای آدمی میسر می دانست و نه مدافع سرکوب کامل عواطف و امیال بود. او معتقد بود که ما در مقام موجودات متناهی هرگز نمی توانیم خود را یک سره از نیروهای قاهر علل خارجی برهانیم و به ویژه در مواقع اضطرار حتی خردمندترین و ثابت قدم ترین آدم ها نیز ممکن است مغلوب شوند. اما گذشته از ضعف ذاتی بشر(۷۶)، فعل عقلانی و اختیاری به خودی خود، بماند که تهی از هیجان نیست بلکه درست برعکس است. چنین فعلی از نگاه اسپینوزا عالی ترین ثمره اشتیاق آدمی به تحقق ذات خویش، یعنی همان قوه عقل است که همواره با هیجانی خوشایند و فرح بخش همراه است.
هنگامی که جماعتی از اوباش برادران دِویت(۷۷) را به قتل رساندند، اسپینوزا به گریه افتاد. او از این [اتفاق] نه تنها اندوهگین بلکه به شدت خشمگین هم شد و اعلامیه ای در محکومیت «پست ترین همه وحشیان» نوشت که اگر صاحب خانه اش با قفل کردن در خانه، مانعش نشده بود بی باکانه بیرون رفته بود تا آن را بر دیوار بیرونی زندانی بچسباند که قتل در آن جا واقع شده بود. اسپینوزا نه از عواطف و نه از شجاعت بی بهره نبود و هنگامی که همان اراذل و اوباشی که حامی او را به قتل رسانده بودند، با متهم کردن او به جاسوسی برای فرانسویان، تهدیدش کردند، با علم به بی گناهی و وفاداری میهن پرستانه خویش، پیشنهاد داد که برای ملاقات آن ها بیرون برود و به دفاع از درست کاری خود بپردازد، بی آن که از عواقب [این اقدام] هراسی به دل راه دهد.
کوتاه سخن آن که اسپینوزا صادقانه فلسفه اش را در زندگی پیاده کرد همان گونه که دین داران راستین مطابق با دین شان زندگی می کنند. او هیچ نشانی از دورنگی و تقیه از خود برجای نگذاشت بلکه عامل به موعظه های خویش بود؛ یعنی به آموزه ای که خود با متقن ترین براهین بدان اعتقاد داشت، عمل می کرد. فلسفه برای او به راستی که شیوه ای برای زندگی(۷۸) بود و بر ماست که نوشته های او را از این منظر بخوانیم نه این که آن ها را به مثابه نظریه پردازی محض یا صرفاً فعالیتی منطقی ببینیم. اسپینوزا بی گمان دقیق ترین شکل بیانی(۷۹) را که می توانست به اندیشه درآورد، [برای نظام فکری اش] برگزید اما این، جز ابزاری برای دست یابی به آنچه آن را حقیقت مسلمش می دانست، به شمار نمی رفت و روش به خودی خود غایت نبود. او بر آن بود که براهین هندسی، البته نه به گونه ای خطاناپذیر (چون خودش همین براهین را برای شرح فلسفه دکارت که بخشی ازآن را نادرست می دانست به کار برده بود) بلکه به شیوه ای عینی و بدون بهانه یا دستاویز ذهنی ویژه ای، نتایج خود را به اثبات می رساند. اعتقاد او به درستی نتایج [نظام فکری] خویش چنان راسخ بود که وقتی آلبرت دِبورخ(۸۰) با طرح این پرسش که «شما از کجا می دانید که فلسفه تان بهترین همه فلسفه هایی است که تاکنون در عالم تعلیم داده اند، تعلیم می دهند، یا در آینده تعلیم خواهند داد؟» او را به چالش کشید، پاسخ داد: «من مسلم نگرفته ام که بهترین فلسفه را یافته ام، اما می دانم که فلسفه راستین را می فهمم. اگر بپرسید این را از کجا می دانم، پاسخ می دهم از همان جایی که شما می دانید مجموع زوایای مثلث برابر با دو قائمه است.» به این ترتیب، او بر آن بود که با روش هندسی(۸۱) حقیقت اخلاق و دین را به شیوه ای عینی به اثبات رسانده است ؛ آن هم دین راستین جهانی(۸۲) که در برابر خرافات عوامانه و فرقه ای است.
آیا هیچ اندیشمند معاصری چنین ادعایی را جایز می داند؟ ــ شاید نه. پیش از روزگار اسپینوزا و از زمان او کوشش هایی صورت گرفته است که مابعدالطبیعه و اخلاق را همچون علوم دقیقه(۸۳) مطرح سازد و هیچ کدام آن ها در جلب حمایت گسترده کامیاب نبوده است. ادعای اسپینوزا برای اقامه برهانی علمی بر حقیقتی مابعدالطبیعی نه صریح بلکه تلویحی است؛ اما نقل قول بالا به همراه گزیده های دیگری از بقیه آثارش روشن می سازد که او مطمئن بود که چنین برهانی را می توان اقامه کرد. باور داشتن معیارهای عینی ارزش و حقیقت، متضمن امکان اقامه برهان بر وجود آن هاست و پیامدهای نظری و عملی این اقدام از جذابیت خاصی برخوردار است.
اگر نسبیت انگاری درست باشد، گزاره های ارزشی(۸۴) و مقتضیات اخلاقی(۸۵) را باید یا به عبارات احساسی و هیجانی و یا به ایدئولوژی گروه اجتماعی خاصی فروکاست؛ در صورت نخست، مفهوم تعهد اخلاقی(۸۶) یک سره رنگ می بازد، زیرا احساس هر کسی به اندازه احساس دیگران مطلوب است و در صورت بروز تعارض [میان احساسات افراد] هیچ الزامی برای اولویت دادن یکی بر دیگری در کار نیست. همین وضع در واقع درباره [احساسات] خود فرد هم صادق است. چنانچه ملاحظات عقلی بتواند نهایتاً نقشی فرعی در تصمیم گیری ایفا کند، تعارض میان انگیزه ها تنها در صورتی رفع شدنی است که هیجان قوی تر غلبه کند؛ و اگر ارزش ها بر بنیادی عقلی استوار نباشد، این، احساس خواهد بود که سرانجام انتخاب ما را در عمل تعیین می کند. در این صورت، اگر هر گزاره ارزشی جز عبارتی احساسی بیش نباشد، نه می توان میان میل(۸۷) و وظیفه(۸۸) تمایزی گذاشت و نه در نتیجه، از مبنایی برای اخلاق سخن به میان آورد.
آداب و رسوم اجتماعی(۸۹) ممکن است نیازهای محسوس تری را پدید بیاورند اما همین که معمولاً آن ها عرفی محض تلقی شوند، حس تکلیف همراه با آن ها رنگ می بازد. به این ترتیب، می توان رعایت قاعده رایج را تنها با وضع نوعی جریمه ــ چه کاملاً روانی و چه تا اندازه ای شدیدتر بدنی ــ در قبال نقض آن، تضمین کرد. اما رفتار اخلاقی(۹۰) را نمی توان فقط با اِعمال مجازات (از هر نوع که باشد) به پا داشت، زیرا اگر ترس از جرایم تنها انگیزه رعایت آن باشد در این صورت، نقض موفقیت آمیز قواعد اخلاقی(۹۱) به مراتب جالب تر از رعایت آن ها خواهد بود، اعتماد متقابل میان انسان ها هیچ ضمانتی نخواهد داشت، و استمرار زندگی توام با نظم و نظام یک سره به مخاطره می افتد. این است نتیجه اخلاقی استدلال گلاوکن(۹۲) در کتاب دوم جمهوری(۹۳) که از سقراط خواسته می شود تا در دفاع از اخلاق درست، آن را رد کند.
اما اگر قرار است معیارهای اخلاقی(۹۴) نسبی محض نباشد، باید که به طریقی ریشه در طبیعت اشیا داشته باشد. ارزش باید ــ به رغم همه عقایدی که (از زمان هیوم) در محکومیت مغالطه طبیعی(۹۵) ابراز شده است ــ برگرفته از واقعیت باشد؛ و این معیارها باید با کاوش در عالم واقع به کمک روش های عینی پژوهش(۹۶)، کشف کردنی باشد.
آموزه اسپینوزا هر دو بُعدِ این مشاجره درباره واقعیات و ارزش ها را با هم سازگار می سازد و بدان ها اعتبار می بخشد. او نشان می دهد که ملاک های عمومی خیر و شر، ذهنی است و واژه های خیر و شر چنانکه معمولاً آن ها را به کار می برند، نه از یک جهت بلکه از بسیاری جهات نسبی است. با این همه، خود همین امر، ریشه در طبیعت واقعی شخصیت آدمی دارد تا جایی که می توان آن را به طور عینی مبرهن ساخت. از روی همین نشانه و با استنباط از همان طبیعت واقعی بشر و عالمی که او نیز پاره ای از آن است، وضعیت آرمانی اشخاص و جامعه را می توان معلوم ساخت که تحقق آن، برای هر که تجربه اش کند آرامش ذهن و رضایت روح به ارمغان می آورد. نیاز به این رضایت و عطشِ نسبت به آن از قابلیت عقلی(۹۷) آدمیان سرچشمه می گیرد؛ همان قابلیتی که سرچشمه شناخت عینی(۹۸) نیز هست. حال اسپینوزا پرورش این دو [یعنی رضایت روح و شناخت عینی] را تا سرحد امکان، کلید معضل وجود آدمی می داند.
او در تعالیم اخلاقی اش هیچ نامی از تعهد یا الزامات اخلاقی به میان نمی آورد، زیرا بر آن است که پستی آدمی(۹۹) نه معلول اختیار بلکه محصول علل عارض بر «ذات» شخص مقصر است. برای اصلاح خطا بایسته است که این علل برطرف شود و ذات خود فرد که قوامش به نیروی خرد است، سرچشمه عمل باشد. تنها چنین فعلی اختیاری، فضیلت مندانه، و مسئولانه است. قانون حاکم بر چنین عملی، خودخواسته و برانگیخته از اجبار درونی خود شخص (در مقام «حالتی متناهی») برای صیانت از ذات و از وجود خاص خویش است تا ماهیت خود را به کمال برساند و توانایی حقیقی خود برای عمل را افزایش دهد. درنتیجه، اخلاق برای اسپینوزا نه سرسپردگی در برابر قانونی بیگانه(۱۰۰) بلکه تعین یافتگی به وسیله قانون طبیعت خود فرد(۱۰۱) است. با این همه، باز هم اخلاق، نه هوسی گذرا یا دل بخواهی بلکه تجلی و تحقق تمامیت نامتناهی الهی ــ که علت داخلی(۱۰۲) همه اشیا است ــ و از این رو، قانونی جهان شمول و عینی است.
به این ترتیب، ماحصل کلام این که آموزه اسپینوزا هرچند برای بسیاری به لحاظ شهودی گیرایی دارد، شاید فاقد استحکام برهانی به نظر برسد. ما در فصول بعد تبیین مفصل تری از آن ارائه می کنیم. اما جذابیت این آموزه برای کسانی است که در جست وجوی هدایتی عملی و رضایتی عقلانی اند تا برای آن هایی که تنها بر موشکافی های نظری انگشت می گذارند. اگر فلسفه معاصر دیگر نمی تواند چنین هدایت عملی را به عوام عرضه کند، فقط به این جهت نیست که (بعضی از گونه های آن) به لحاظ زمختی اصطلاحات فنی و انتزاعی بودن شان یا (بعضی از دیگر گونه ها) به لحاظ ابهام بیش از حدشان با فلسفه اسپینوزا فرق دارند، چون آثار اسپینوزا هم آکنده از اصطلاحات فنّی و ابهامات است. این امر به واسطه آن است که آموزه های صریح یا پیش فرض های ضمنی تفکر معاصر فاقد آن حقیقت عمیقی است که اسپینوزا درکش کرد و پیوسته می کوشید آن را آشکار، معقول، و به گونه انکارناپذیری مبرهن سازد.
اما روش اسپینوزا برای انجام این کار، سبب می شود که خوانندگان استادندیده(۱۰۳) در فهم بیان او درمانند و استفاده او از اصطلاحاتی که مدت ها پیش منسوخ شده است، نیز آن را دشوارفهم کرده است. بنا براین جا دارد که برای ارائه تعالیم او به زبانی ساده تر کوششی صورت گیرد تا مقدمه ای باشد برای عوام و برای دانشجویان ناآشنا به اصطلاحات او، و شاید هم [این کار] انگیزه ای برای مطالعه بیش تر در این زمینه شود. شاید مناسب باشد که با تبیین کامل تری درباره روش اسپینوزا [کار را] آغاز کنیم به این امید که تا اندازه ای از زمختی فنّی آشکار در آن بکاهیم.

نظرات کاربران درباره کتاب طرح اجمالی فلسفۀ اسپینوزا