کتاب صوتی شاگرد نانوا اثر فریور خراباتی

اگر یک روز بعد از سال‌ها به مدرسه‌ای برگردید که کودکی‌تان را در آن گذرانده‌اید، چه چیزهایی دوباره یادتان می‌آید؟ زنگ تفریح و شیطنت‌های بچگی؟ معلم‌هایی که از آنها خوشتان می‌آمد یا از آنها متنفر بودید؟ ترس از ناظم؟ یا خاطراتی که فکر می‌کردید سال‌هاست فراموششان کرده‌اید؟

«شاگرد نانوا» نوشته فریور خراباتی، روایت بازگشت به همین گذشته است؛ گذشته‌ای که با گذشت سال‌ها از بین نرفته و هنوز در گوشه‌وکنار یک مدرسه قدیمی، در خانه‌ای در اصفهان، در چهره آدم‌های گذشته و حتی در ترس‌های کوچک دوران کودکی زنده مانده است.

راوی داستان، پیمان ناصری، سال‌ها بعد دوباره به همان مدرسه‌ای برمی‌گردد که زمانی دانش‌آموز آن بوده است. این بار اما خودش در جایگاه ناظم مدرسه قرار گرفته. بازگشت به این ساختمان قدیمی، خاطرات سال‌های دور را یکی‌یکی زنده می‌کند. حیاط مدرسه، کلاس‌ها، پنجره اتاق ناظم، زنگ مدرسه و حتی شیطنت یک دانش‌آموز، هرکدام دری هستند به سوی گذشته؛ گذشته‌ای که راوی حالا از فاصله سال‌ها و با نگاه یک آدم بزرگسال به آن نگاه می‌کند.

پیمان از معلم‌ها، مدیر و ناظمی می‌گوید که هرکدام به شکلی بخشی از دوران کودکی او را ساخته‌اند؛ از معلم عربی سخت‌گیر و عجیب‌وغریب گرفته تا معلم ریاضی‌ای که خودش هم می‌داند بسیاری از فرمول‌هایی که به دانش‌آموزان یاد می‌دهد، قرار نیست در زندگی برایشان نان و آب شود. و البته قنواتی، ناظم سخت‌گیری که ترس از او آن‌قدر در ذهن پیمان ریشه دوانده که حتی سال‌ها بعد، عبور از کنار یک پنجره می‌تواند همان ترس قدیمی را دوباره زنده کند.

اما «شاگرد نانوا» فقط خاطرات یک مدرسه نیست. پشت این خاطرات، تصویری از زندگی در سال‌های گذشته ایران هم شکل می‌گیرد؛ از روزهای جنگ و شعارهای روی دیوار مدرسه گرفته تا فقر، مشکلات خانواده‌ها، شرایط آموزش و آدم‌هایی که با امکانات اندک تلاش می‌کنند زندگی‌شان را پیش ببرند.

در بخش دیگری از خاطرات پیمان، به خانه عمه زهرا در اصفهان می‌رسیم؛ خانه‌ای قدیمی با حوضی کوچک، گلدان‌های شمعدانی، یخچالی سبز، بوی قورمه‌سبزی و اشکنه، مبل‌هایی با روکش پلاستیکی و صندوقچه‌هایی که قرار است یک روز باز شوند. عمه زهرا یکی از شخصیت‌های مهم دنیای کودکی پیمان است؛ زنی که خودش زندگی آسانی نداشته، اما با تمام توان تلاش کرده از پس بزرگ کردن او بربیاید.

یکی از جذابیت‌های اصلی کتاب، زبان روایت آن است. فریور خراباتی خاطرات را با زبانی صمیمی، بی‌پرده و طنزآمیز تعریف می‌کند. راوی از معلم‌ها، خانواده، فقر، مدرسه، شهر و خاطرات کودکی حرف می‌زند و برای توصیف آدم‌ها و موقعیت‌ها از تشبیه‌ها و شوخی‌هایی استفاده می‌کند که گاهی آن‌قدر اغراق‌آمیزند که نمی‌شود به آنها نخندید. اما پشت بسیاری از این خنده‌ها، تصویری تلخ از گذشته و زندگی آدم‌هایی قرار دارد که با مشکلات مختلف دست‌وپنجه نرم می‌کرده‌اند.

اصفهان هم در این روایت فقط محل اتفاقات نیست. پل‌ها، زاینده‌رود، بازار، میدان نقش جهان و خانه‌های قدیمی، بخشی از حافظه پیمان هستند. شهری که خودش در گذر زمان تغییر کرده و فرسوده شده، درست مثل آدم‌هایی که سال‌ها در آن زندگی کرده‌اند.

«شاگرد نانوا» درباره کودکی‌ای است که با بزرگ شدن کاملا تمام نمی‌شود. گاهی یک حیاط، یک پنجره، یک بوی آشنا یا حتی دیدن یک دانش‌آموز شیطان کافی است تا آدم دوباره به سال‌های دور برگردد و همان ترس‌ها، خنده‌ها و خاطرات قدیمی را به یاد بیاورد.

این کتاب با گویندگی حسن همایی، روایتی طنزآمیز و در عین حال تلخ از خاطرات، آدم‌ها و شهری است که هنوز در ذهن راوی زنده‌اند؛ داستانی درباره گذشته، کودکی، خانواده و خاطراتی که شاید فکر کنیم فراموششان کرده‌ایم، اما کافی است دوباره به جایی آشنا برگردیم تا ببینیم هنوز همان‌جا منتظر ما مانده‌اند.

شاید پرسش اصلی کتاب همین باشد: وقتی بعد از سال‌ها به جایی برمی‌گردیم که زمانی بخشی از کودکی‌مان بوده، واقعا آنجا تغییر کرده یا این ما هستیم که دیگر همان آدم قبلی نیستیم؟