کتاب صوتی قهوه تلخ، شهر شیرین اثر لیلا نورایی

کافه به مثابه ارگانیسم شهری اگر در اواسط دهه نود خورشیدی، قدم زدن در راسته‌های شهری و مواجهه با کافه‌ها، تجربه‌ای فانتزی، نخبگانی یا منحصراً متعلق به پاتوق‌های دانشجویی و هنری بود، امروز در سال ۱۴۰۵، ما با یک جهش پارادایمیک روبرو هستیم. کافه در یک دهه گذشته در ایران، از یک «مکان فیزیکیِ صرف» برای تامین کافئین، به یک «اندام‌واره یا ارگانیسم حیاتی شهری» تبدیل شده است. کافه دیگر یک صنف تجاری نیست؛ یک نهاد اجتماعی، یک پناهگاه پدیدارشناختی، یک مکتب زیباشناختی و یک زهدان روایی است. جامعه ایران در ده سال گذشته، تلاطم‌ها، انقباض‌های اقتصادی، تغییرات دموگرافیک و دگرگونی‌های عمیق ارتباطی را تجربه کرده است. در تمام این مسیر، «کافه» به عنوان یک آینه تمام‌نما، تمام این لرزش‌ها را در خود ثبت و بازتاب داده است.

 کافه و ادبیات، زهدان نوین کلمات

جغرافیا و زهدان نوین کلمات؛ کافه و زایش ادبیات مدرن رابطه ادبیات و کافه در ایران، رابطه‌ای دیرینه است (از کافه نادری صادق هدایت و بزرگ علوی تا کافه فیروزِ جلال آل‌احمد)؛ اما در یک دهه گذشته، این رابطه دچار یک جهشِ ساختاری و فرمی شده است. کافه دیگر فقط محلِ قرارهای نویسندگان یا قرائتِ متن نیست؛ کافه در این دهه، به «ماده اولیه، اتمسفرِ روایت و فرم‌دهنده به زبانِ شعر و داستان» تبدیل شده است.

پیدایش «شعر کافه‌ای»؛ زیباشناسیِ اشیاء روزمره در ده سال گذشته، شعر ایران (به‌ویژه شعر سپید، نیمایی و غزل‌های فرم) از ساحتِ استعاره‌های سنتی، بیابان‌های دوردست، معشوق‌های اثیری و نمادهای حماسی فاصله گرفت و به روی میزهای چوبی و بتنی کافه‌ها فرود آمد. این هجرت زبانی، نوعی از شعر را پدید آورد که می‌توان آن را «شعر کافه‌ای» یا «مینی‌مالیسم شهری» نامید.

دایره واژگانی جدید: واژه‌هایی که پیش از این غیرشعری تلقی می‌شدند، به ارکان اصلی تصویرسازی شعری بدل شدند: اسپرسو، باریستا، لاته آرت، منو، صندلی خالی، پای سیب، دود سیگار، وای‌فای، شیشه باران‌خورده، پیاده‌رو، هدفون و کافئین.

عینی‌شدنِ مفاهیم ذهنی: شاعرِ امروز برای سرودن از تلخیِ فراق، دیگر از زهرِ هجران سخن نمی‌گوید؛ او تلخیِ این جدایی را به تلخیِ یک فنجان اسپرسوی دبل ریسترتو بدون شکر تشبیه می‌کند. تنهایی او، نه در کپرها و بیابان‌ها، بلکه پشتِ میز شماره ۶ کافه‌ای در خیابان انقلاب، در حالی که لاته روی میز در حال سرد شدن است، تصویر می‌شود.

کافه به عنوان صحنه نمایش طبقه متوسط جدید

جامعه‌شناس فرانسوی، پیر بوردیو، در کتاب «تمایز» (۱۹۷۹) نشان داد که سلیقه‌های فرهنگی (موسیقی، غذا، لباس) صرفاً شخصی نیستند، بلکه ابزاری برای نمایش و تثبیت موقعیت طبقاتی اند. کافه در ایران امروز، یکی از مهم‌ترین «صحنه‌های تمایز» طبقه متوسط جدید است.

طبقه متوسط جدید کیست؟ در ایران دهه ۹۰ و ۱۴۰۰، طبقه متوسط جدید شامل مهندسان، پزشکان، معلمان، کارمندان دولت، و به ویژه جوانان تحصیل‌کرده‌ای است که شغل ثابت ندارند اما سرمایه فرهنگی (دانش، ذوق، شبکه اجتماعی) بالایی دارند. درآمد آنها متوسط است، اما هزینه کافه‌رفتن، سهم قابل توجهی از بودجه ماهانه را می‌گیرد. چرا این هزینه را می‌پردازند؟ چون کافه رفتن نماد تعلق به طبقه متوسط است.

طبقه پایین‌تر (کارگران، جوگیرها، بازاریان) به چایخانه‌ها و قهوه‌خانه‌های سنتی می‌روند. جایی که قلیان و چای ارزان‌تر است. تفاوت قیمت فقط یک چیز نیست، تفاوت نشانه‌هاست. در چایخانه خبری از لته‌آرت نیست، خبری از موسیقی بیکلام نیست، خبری از اینستاگرام کردن غذا نیست. بنابراین، وقتی یک جوان طبقه متوسط به کافه می‌رود، در واقع می‌گوید: «من مثل آنها نیستم. من مدرن‌ترم، اروپایی‌ترم، سلیقه‌ام بالاتر است.»