کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان اثر دن ویلیامز نشر انتشارات نگاه

کتاب «کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان» پژوهشی میان‌رشته‌ای از دن ویلیامز درباره‌ی نقش تخیل در سینمای برگمان است. نویسنده با استفاده از نظریه‌ی روابط ابژه‌ی ملانی کلاین و فلسفه‌ی ژان‌پل سارتر، شماری از فیلم‌های مهم برگمان را تحلیل می‌کند و نشان می‌دهد تخیل چگونه در زندگی روانی شخصیت‌ها، ساختمان روایی فیلم‌ها و مواجهه‌ی تماشاگر با تصویر دخالت دارد. ترجمه‌ی فارسی اثر را نیکا خمسی انجام داده و انتشارات نگاه آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان

دن ویلیامز مطالعه‌ی خود را با مقایسه‌ی سه برداشت از تخیل آغاز می‌کند. در نظریه‌ی ملانی کلاین، خیال‌پردازی ناخودآگاه با نخستین روابط عاطفی انسان، اضطراب، پرخاشگری و تصویری که فرد از خود و دیگران می‌سازد پیوند دارد. مفاهیمی مانند درون‌فکنی، فرافکنی، دوپاره‌سازی، احساس گناه و جبران به ویلیامز امکان می‌دهند تعارض‌های درونی شخصیت‌های برگمان را فقط به‌عنوان نشانه‌هایی فردی بررسی نکند، بلکه نسبت آن‌ها را با روابط انسانی و محیط پیرامونشان نیز بسنجد.

در سوی دیگر، نظریه‌ی تخیل سارتر قرار دارد. در فلسفه‌ی او، تخیل نسخه‌ای کم‌رنگ از ادراک نیست؛ آگاهی هنگام تخیل، موضوعی غایب یا ناموجود را حاضر می‌کند و از واقعیت بی‌واسطه فاصله می‌گیرد. این فرایند با آزادی، نفی، خودفریبی و رابطه‌ی فرد با نگاه دیگری ارتباط پیدا می‌کند. ویلیامز از این مفاهیم برای بررسی موقعیت‌هایی استفاده می‌کند که شخصیت‌های برگمان میان واقعیت موجود، تصویر ذهنی خود و جهانی که آرزو یا از آن هراس دارند گرفتار شده‌اند.

ساختار کتاب بر تحلیل چند فیلم مشخص استوار است. نویسنده در فصل مربوط به «توت‌فرنگی‌های وحشی»، از گذار نظری فروید به کلاین سخن می‌گوید و رؤیاها، خاطرات و تجربه‌های ایزاک بورگ را با مفاهیم کلاینی می‌خواند. در فصل «مهر هفتم»، نظریه‌ی تخیل سارتر مبنای بررسی مواجهه‌ی شوالیه با مرگ، تردید دینی و مسئله‌ی غیاب قرار می‌گیرد. ویلیامز سپس با مرور شماری از آثار آغازین برگمان به «تابستان با مونیکا» می‌رسد؛ فیلمی که در تحلیل او، خیال فردی شخصیت‌ها با محدودیت‌های اجتماعی، مسئله‌ی آزادی و به‌رسمیت‌شناختن استقلال دیگری گره می‌خورد.

دو فصل بعدی به «چشمه‌ی باکره» و «ساعت گرگ‌ومیش» اختصاص دارند. در اولی، انتقام، احساس گناه و امکان جبران با تکیه بر روان‌کاوی کلاینی بررسی می‌شوند. در دومی، ویلیامز به فروپاشی روانی هنرمند و نیروی ویرانگر تصاویر ذهنی می‌پردازد؛ جایی که مرز میان واقعیت، کابوس و خیال به‌تدریج ناپایدار می‌شود. فهرست فصل‌های کتاب نشان می‌دهد که هدف نویسنده ارائه‌ی تاریخ جامعی از سینمای برگمان نیست، بلکه ساختن الگویی برای تحلیل دقیق چند اثر منتخب است.

در این تحلیل‌ها، کلاین و سارتر صرفاً دو کلید برای رمزگشایی از ذهن برگمان نیستند. ویلیامز ادعا نمی‌کند که فیلم‌ساز آثارش را آگاهانه بر پایه‌ی نظریه‌ی کلاین ساخته است؛ او شباهت‌ها و اختلاف‌های میان سه دستگاه فکری را مبنای یک گفت‌وگوی تطبیقی قرار می‌دهد. از سوی دیگر، تخیل فقط درون شخصیت‌ها جریان ندارد. قاب‌بندی، نمای نزدیک، خاطره، رؤیا، نگاه مستقیم به دوربین و ابهام روایی نیز تماشاگر را وادار می‌کنند درباره‌ی احساسات و انگیزه‌هایی بیندیشد که تصویر آن‌ها را به‌طور کامل توضیح نمی‌دهد.

معرفی نویسنده کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان

دن ویلیامز مدرس و پژوهشگر مطالعات فیلم در بریتانیاست و بخش مهمی از پژوهش‌هایش بر پیوند میان سینما، فلسفه و روان‌کاوی متمرکز شده است. رساله‌ی دکتری او با عنوان «نقش تخیل در برگمان، کلاین و سارتر» در دانشگاه برونل تدوین شد و همین مسیر پژوهشی زمینه‌ی شکل‌گیری کتاب حاضر را فراهم کرد. در آن پژوهش نیز ویلیامز بر شخصیت‌هایی متمرکز بود که تخیل را با شدتی غیرعادی تجربه می‌کنند و هم‌زمان نقش تماشاگر در کامل‌کردن معنای فیلم را بررسی می‌کرد.

چرا باید کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان را بخوانیم؟

مزیت اصلی کتاب در کنار هم قرار دادن دو سنت نظری متفاوت است. نظریه‌ی کلاین ابزارهایی برای بررسی اضطراب، پرخاشگری، فقدان و جبران فراهم می‌کند، درحالی‌که سارتر امکان تحلیل آزادی، غیاب، خودفریبی و نسبت آگاهی با دیگری را به دست می‌دهد. مقایسه‌ی این دو رویکرد سبب می‌شود فیلم‌های برگمان نه فقط از منظر روان‌شناسی شخصیت‌ها و نه صرفاً در قالب مباحث انتزاعی فلسفی بررسی شوند.

کتاب همچنین نمونه‌ای کاربردی از تحلیل میان‌رشته‌ای فیلم ارائه می‌دهد. ویلیامز مفاهیم نظری را به جزئیاتی مانند رؤیا، چهره، نگاه، مکان و شیوه‌ی مشارکت ذهنی تماشاگر متصل می‌کند. در نتیجه، اثر برای خواننده‌ای که می‌خواهد بداند نظریه چگونه می‌تواند به تحلیل یک صحنه یا ساختار روایی کمک کند، مصداق‌های روشنی دارد. البته تحلیل‌ها بخش‌هایی مهم از داستان فیلم‌ها را آشکار می‌کنند؛ بنابراین تماشای آثار موردبحث پیش از خواندن فصل‌های مربوط به آن‌ها انتخاب مناسب‌تری است.

کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دانشجویان و پژوهشگران سینما، فلسفه‌ی هنر، روان‌کاوی و مطالعات فرهنگی مناسب است. دوستداران فیلم‌های اینگمار برگمان که می‌خواهند «توت‌فرنگی‌های وحشی»، «مهر هفتم»، «تابستان با مونیکا»، «چشمه‌ی باکره» و «ساعت گرگ‌ومیش» را از زاویه‌ای نظری بازخوانی کنند نیز از مخاطبان اصلی آن‌اند.

اثر حاضر مقدمه‌ای عمومی بر سینمای برگمان یا شرحی ابتدایی از اندیشه‌های کلاین و سارتر نیست. خوانندگانی که با خطوط کلی نظریه‌ی روان‌کاوی، فلسفه‌ی اگزیستانسیالیستی و زبان تحلیل فیلم آشنایی دارند، ارتباط مستقیم‌تری با استدلال‌های آن برقرار خواهند کرد.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب کلاین، سارتر و تخیل در فیلم‌های اینگمار برگمان

سینمای دیوید لینچ - نشر ققنوس

فلسفه‌ی سینما — انتشارات شوند