کتاب بشریت اثر روتخر برخمان نشر کتاب ارجمند

کتاب بشریت نوشته‌ی روتخر برخمان، اثری در حوزه‌ی تاریخ، روان‌شناسی اجتماعی و شناخت سرشت انسان است که با عنوان کامل «بشریت؛ تاریخی سرشار از امید» منتشر شده است. برخمان در این کتاب یکی از بدبینانه‌ترین باورهای رایج درباره‌ی انسان را به چالش می‌کشد: اینکه آدم‌ها در موقعیت‌های بحرانی، به‌طور طبیعی خودخواه، خشن و غیرقابل‌اعتماد می‌شوند. سعید حسنی و بهروز کیاء این اثر را به فارسی ترجمه کرده‌اند و نشر کتاب ارجمند آن را منتشر کرده است.

خلاصه کتاب بشریت اثر روتخر برخمان

برخمان کتاب را با این پرسش آغاز می‌کند که انسان‌ها در بنیاد خود چگونه موجوداتی هستند. بسیاری از روایت‌های تاریخی، نظریه‌های سیاسی و گزارش‌های رسانه‌ای، انسان را موجودی خودخواه معرفی می‌کنند که تنها نظارت، مجازات و ساختارهای سخت‌گیرانه می‌تواند رفتار او را مهار کند. نویسنده این تصور را نه حقیقتی بدیهی، بلکه داستانی بسیار تأثیرگذار می‌داند؛ داستانی که نوع حکومت، آموزش، مدیریت و حتی رابطه‌ی روزمره‌ی ما با دیگران را شکل داده است.

یکی از نمونه‌های محوری کتاب، مقایسه‌ی رمان «سالار مگس‌ها» با ماجرایی واقعی است. در داستان ویلیام گلدینگ، گروهی از نوجوانان پس از گرفتارشدن در جزیره‌ای دورافتاده، به‌تدریج به خشونت و هرج‌ومرج کشیده می‌شوند. برخمان در برابر این روایت، سرگذشت واقعی شش نوجوان اهل تونگا را بازگو می‌کند که در دهه‌ی ۱۹۶۰ در جزیره‌ای متروک گرفتار شدند. آن‌ها با همکاری، تقسیم مسئولیت و مراقبت از یکدیگر توانستند بیش از یک سال دوام بیاورند. این تفاوت، پرسش اصلی کتاب را برجسته می‌کند: آیا روایت‌های بدبینانه بیش از شواهد واقعی بر تصور ما از انسان اثر گذاشته‌اند؟

نویسنده سپس به پژوهش‌ها و رویدادهایی می‌پردازد که سال‌ها شاهدی بر خودخواهی یا خشونت ذاتی انسان دانسته شده‌اند. او آزمایش زندان استنفورد را دوباره بررسی می‌کند و اعتبار روش‌شناختی و نحوه‌ی اجرای آن را زیر سؤال می‌برد. در بررسی پرونده‌ی قتل کیتی جنوویس نیز نشان می‌دهد روایت مشهور بی‌تفاوتی شاهدان، همه‌ی واقعیت را منعکس نمی‌کرد. از نگاه برخمان، تکرار ساده‌شده‌ی چنین ماجراهایی باعث شده است استثناها یا پژوهش‌های محل مناقشه، به صورت قوانینی عمومی درباره‌ی سرشت بشر پذیرفته شوند.

کتاب به رفتار مردم در هنگام جنگ و بلایای طبیعی نیز توجه دارد. برخمان با مرور واکنش شهروندان به بمباران لندن و بحران‌های دیگر استدلال می‌کند که مردم در بسیاری از موقعیت‌های اضطراری، به‌جای فروپاشی اخلاقی، به یکدیگر کمک می‌کنند. وحشت جمعی و غارت گسترده بیشتر در تخیل عمومی و روایت‌های نمایشی حضور دارد؛ درحالی‌که همبستگی، اعتماد و کمک متقابل از واکنش‌های رایج‌تر انسان‌ها به بحران‌اند.

معرفی نویسنده‌ی کتاب بشریت

روتخر برخمان، تاریخ‌نگار و روزنامه‌نگار هلندی، به‌خاطر پرداختن به مسائل اجتماعی و اقتصادی با رویکردی متفاوت از برداشت‌های رایج شناخته می‌شود. او در نوشته‌های خود از پژوهش‌های تاریخی، یافته‌های علوم اجتماعی و گزارش‌های روزنامه‌نگارانه بهره می‌گیرد و آن‌ها را با روایتی قابل‌فهم برای مخاطب عمومی درهم می‌آمیزد.

یکی دیگر از آثار شناخته‌شده‌ی او «آرمان‌شهری برای واقع‌گراها» است؛ کتابی درباره‌ی ایده‌هایی مانند درآمد پایه‌ی همگانی، کاهش ساعات کار و بازاندیشی در مفهوم پیشرفت. محور مشترک آثار برخمان، مقابله با این تصور است که ساختارهای کنونی تنها شکل ممکن زندگی اجتماعی‌اند. او می‌کوشد نشان دهد بسیاری از تغییراتی که امروز بدیهی به نظر می‌رسند، زمانی آرمان‌هایی غیرواقع‌بینانه تلقی می‌شدند.

نثر برخمان داستان‌محور و استدلالی است. او موضوعات دانشگاهی را با ماجراهای تاریخی و زندگی افراد پیوند می‌دهد و خواننده را به بازنگری در پیش‌فرض‌هایش دعوت می‌کند. البته «بشریت» یک کتاب درسی بی‌طرف درباره‌ی طبیعت انسان نیست؛ اثری است با تز مشخص که شواهد را در دفاع از روایتی امیدوارانه سازمان می‌دهد. برخی تفسیرهای آن می‌توانند محل بحث باشند، اما همین موضع روشن، زمینه‌ی گفت‌وگویی جدی درباره‌ی بدبینی مسلط بر فرهنگ معاصر را فراهم می‌کند.

چرا باید کتاب بشریت را بخوانیم؟

اهمیت کتاب در این است که امید را نه به‌عنوان احساسی ساده‌لوحانه، بلکه به‌صورت فرضیه‌ای قابل‌بررسی مطرح می‌کند. برخمان از خواننده نمی‌خواهد چشم خود را بر جنگ، ستم یا جنایت ببندد؛ او می‌پرسد چرا شواهد مربوط به همکاری، فداکاری و همبستگی کمتر در حافظه‌ی جمعی باقی می‌مانند.

کتاب همچنین نشان می‌دهد تصور ما از دیگران پیامدهای عملی دارد. اعتماد یا بی‌اعتمادی فقط ویژگی یک رابطه‌ی شخصی نیست؛ می‌تواند بر طراحی سازمان‌ها، قوانین و نهادهای عمومی اثر بگذارد. از این جهت، «بشریت» علاوه بر طرح بحثی تاریخی، خواننده را به ارزیابی شیوه‌ی رفتار خود با همکاران، دانش‌آموزان، فرزندان و شهروندان دیگر دعوت می‌کند.

ساختار روایی و مثال‌های متعدد، مطالعه‌ی موضوعات نسبتاً سنگین علوم اجتماعی را آسان‌تر کرده‌اند. درعین‌حال، بهتر است ادعاهای کتاب را آغاز یک گفت‌وگو بدانیم، نه آخرین پاسخ علمی درباره‌ی سرشت انسان. ارزش اثر دقیقاً در توانایی آن برای ایجاد تردید در برابر بدبینی‌هایی است که گاهی بدون بررسی پذیرفته‌ایم.

کتاب بشریت را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ اجتماعی، روان‌شناسی، جامعه‌شناسی و علوم سیاسی انتخاب مناسبی است. خوانندگانی که می‌خواهند درباره‌ی ریشه‌های همکاری، اعتماد، خشونت و رفتار جمعی بیشتر بدانند، با مجموعه‌ای از روایت‌ها و استدلال‌های تأمل‌برانگیز روبه‌رو خواهند شد.

مطالعه‌ی اثر برای مدیران، معلمان، سیاست‌گذاران و افرادی که در طراحی یا اداره‌ی نهادها نقش دارند نیز سودمند است؛ زیرا نشان می‌دهد فرض‌های ما درباره‌ی انسان چگونه بر قواعد و محیط‌های اجتماعی اثر می‌گذارند. کسانی که از اخبار منفی و روایت‌های آخرالزمانی به تصویری یکسره تاریک از جهان رسیده‌اند نیز می‌توانند در این کتاب روایتی متفاوت، مستند و درعین‌حال قابل نقد پیدا کنند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب بشریت

آرمان‌شهری برای واقع‌گراها — روتگر برگمن — نشر نوین

بده و بستان — آدام گرانت — نشر نوین

واقعیت — هانس رزلینگ — نشر نوین