کتاب لاک اثر پیمان اسماعیلی نشر چشمه

«لاک: جنبنده‌ی زمین» رمانی تاریخی و رازآلود نوشته‌ی پیمان اسماعیلی است که نشر چشمه آن را منتشر کرده است. نویسنده در این رمان بلند، تجارت تریاک، مناسبات قدرت در دوره‌ی قاجار، مرمت نسخه‌های خطی، باورهای عامیانه و نشانه‌های آخرالزمانی را در روایتی چندشاخه به هم پیوند می‌دهد. داستان میان نقاط مختلف ایران و بندرهای آسیایی حرکت می‌کند و نسخه‌ای ناشناخته به نام «لاک» در مرکز شبکه‌ای از خشونت، جاه‌طلبی، فقدان و ترس قرار می‌گیرد.

خلاصه کتاب لاک

داستان از هنگ‌کنگ و زندگی الیاس آغاز می‌شود؛ تاجری یهودی که با تجارت تریاک پیوند دارد و خاطره‌ی مرگ پسر خردسالش همچنان او را رها نکرده است. در یکی از روزهای بارانی، بحرانی در محموله‌های تریاک نظم بندر و مناسبات میان تاجران و کارگران را بر هم می‌زند. اتفاقی که در ابتدا مسئله‌ای تجاری به نظر می‌رسد، به‌سرعت خشونت و ناامنی پنهان در سازوکار این تجارت را آشکار می‌کند.

هم‌زمان، روایت به کرمانشاهان و مرمت‌خانه‌ی عمارت اردلانی می‌رود. شهباز در میان نسخه‌های کهن با کتابی ناشناخته روبه‌رو می‌شود که «لاک» نام دارد. زبان کتاب خواندنی نیست، اما تصاویر، نشانه‌ها و کیفیت نامعمول آن ذهن شهباز را درگیر می‌کنند. این نسخه تنها شیئی تاریخی یا موضوعی برای مرمت باقی نمی‌ماند و به‌تدریج رد آن در سرگذشت شخصیت‌های دیگر، افسانه‌های محلی و انتظار وقوع حادثه‌ای ویرانگر دیده می‌شود.

مسیر شهباز با زندگی برادرش رضا و سرنوشت مبهم بهادر پیوند می‌خورد. در کنار آنان، شخصیت‌هایی از طبقات و گروه‌های مختلف وارد داستان می‌شوند: بازرگانان و کارگران، مرمت‌کاران، طبیبان، تفنگچی‌ها و کسانی که هر یک به شکلی با تجارت، قدرت یا باور به نیروهای ناشناخته ارتباط دارند. رمان از خلال این شخصیت‌ها نشان می‌دهد که پیامد یک تصمیم اقتصادی یا سیاسی چگونه می‌تواند از بندری دور به شهرها و روستاهای دیگر برسد و زندگی افرادی را تغییر دهد که نقشی در گرفتن آن تصمیم نداشته‌اند.

جغرافیای داستان به هنگ‌کنگ و کرمانشاهان محدود نمی‌ماند و روایت میان شهرها و بندرهای مختلف جابه‌جا می‌شود. این گستردگی مکانی با شبکه‌ی تجارت تریاک ارتباط دارد؛ شبکه‌ای که حرکت کالا، سرمایه و خشونت را در کنار یکدیگر ممکن می‌کند. در چنین فضایی، قحطی و فقر صرفاً حوادثی محلی نیستند و با مناسبات گسترده‌تر تجارت و قدرت پیوند پیدا می‌کنند.

«لاک» از الگوی یک رمان تاریخی کاملاً واقع‌گرا پیروی نمی‌کند. عناصر تاریخی در کنار اسطوره، رؤیا، خرافه و موجودات یا نیروهایی قرار می‌گیرند که توضیح قطعی برای آن‌ها وجود ندارد. بعضی شخصیت‌ها رویدادهای نامعمول را نشانه‌ای از وقوع دگرگونی بزرگ می‌بینند و برخی دیگر می‌کوشند برای آن‌ها توضیحی عقلانی پیدا کنند. رویارویی این دیدگاه‌ها یکی از کشمکش‌های فکری رمان را شکل می‌دهد: آیا جهان را می‌توان تنها با علم، تجارت و محاسبه توضیح داد یا نیروهایی بیرون از این نظم نیز در آن دخالت دارند؟

نسخه‌ی «لاک» در این میان کارکردی چندگانه پیدا می‌کند. از یک طرف، کتابی قدیمی با خطی ناخوانا و تصویرهایی رازآلود است؛ از طرف دیگر، میل به فهمیدن یا تصاحب آن شخصیت‌ها را در موقعیت‌هایی خطرناک قرار می‌دهد. دانستن در جهان رمان همیشه رهایی‌بخش نیست و گاهی نزدیک‌شدن به یک راز، فرد را درون همان خشونتی می‌کشد که می‌خواسته است آن را بشناسد.

روایت از چند خط داستانی و مجموعه‌ای نسبتاً گسترده از شخصیت‌ها ساخته شده است. این خط‌ها در آغاز جدا از هم به نظر می‌رسند، اما نشانه‌هایی مانند تریاک، صمغ، رنگ، خون، آب، نهنگ و نسخه‌های خطی میان آن‌ها ارتباط برقرار می‌کنند. اشیا و مواد در این رمان تنها برای توصیف فضای تاریخی به کار نرفته‌اند؛ آن‌ها مسیر انتقال ثروت و قدرت را نشان می‌دهند و گاهی معنایی اسطوره‌ای یا آیینی پیدا می‌کنند.

اسماعیلی به‌جای آنکه اطلاعات تاریخی را جداگانه توضیح دهد، آن‌ها را در بافت زندگی روزمره، حرفه و تصمیم‌های شخصیت‌ها قرار می‌دهد. انبارهای بندر، عمارت‌های قدیمی، مرمت‌خانه، قهوه‌خانه و مسیرهای کوهستانی هرکدام بخشی از جهان داستان را می‌سازند. نتیجه رمانی است که قصه‌ی اشخاص را با تاریخی گسترده‌تر از تجارت، استعمار و دگرگونی اجتماعی پیوند می‌دهد، بی‌آنکه مرز میان واقعیت تاریخی و خیال داستانی همواره آشکار باشد.

معرفی نویسنده کتاب لاک

پیمان اسماعیلی نویسنده و روزنامه‌نگار ایرانی، متولد سال ۱۳۵۶ است. او در رشته‌ی مهندسی برق تحصیل کرده و فعالیت مطبوعاتی و ادبی خود را از آغاز دهه‌ی ۱۳۸۰ با نوشتن نقد، داستان و انجام مصاحبه برای روزنامه‌ها و مجلات شروع کرده است.

نخستین مجموعه‌داستان او با عنوان «جیب‌های بارانی‌ات را بگرد» منتشر شد و پس از آن مجموعه‌ی «برف و سمفونی ابری» جایگاه او را در داستان‌نویسی معاصر ایران تثبیت کرد. این مجموعه برنده‌ی جایزه‌های هوشنگ گلشیری، مهرگان ادب، روزی روزگاری و جایزه‌ی منتقدان و نویسندگان مطبوعات شد.

«نگهبان»، نخستین رمان اسماعیلی، و مجموعه‌داستان «همین امشب برگردیم» از دیگر آثار او هستند. طبیعت خشن، تنهایی، ترس، مهاجرت و قرارگرفتن شخصیت‌ها در موقعیت‌هایی که مرز واقعیت و وهم را مخدوش می‌کنند، در بخش مهمی از داستان‌های او حضور دارند. «لاک» این دغدغه‌ها را در مقیاسی گسترده‌تر و در پیوند با تاریخ و اسطوره دنبال می‌کند.

چرا باید کتاب لاک را بخوانیم؟

یکی از ویژگی‌های مشخص رمان، وسعت جغرافیایی و روایی آن است. داستان به یک خانواده، شهر یا حادثه محدود نمی‌ماند و نشان می‌دهد چگونه تجارت و قدرت می‌توانند سرنوشت افرادی را در نقاط دور از یکدیگر به هم متصل کنند. این ساختار به خواننده اجازه می‌دهد تاریخ را نه فقط از منظر حاکمان، بلکه از خلال زندگی تاجران، کارگران، مرمت‌کاران و افراد حاشیه‌ای ببیند.

ترکیب تاریخ با اسطوره و وحشت نیز تجربه‌ی خواندن متفاوتی می‌سازد. رمان نه بازسازی مستند دوره‌ی قاجار است و نه داستانی کاملاً فانتزی؛ رخدادهای تاریخی و مادی در کنار نیروهایی قرار می‌گیرند که منشأ و ماهیتشان قطعی نیست. همین تعلیق، پرسش درباره‌ی مرز ایمان، خرافه، علم و میل به قدرت را تا پایان حفظ می‌کند.

کتاب برای پیش‌بردن روایت به فضاسازی و نشانه‌پردازی متکی است. مکان‌ها، اشیا و مواد بخشی از منطق داستان را تشکیل می‌دهند و خواننده باید ارتباط میان آن‌ها را به‌تدریج کشف کند. تعدد شخصیت‌ها، جابه‌جایی‌های مکانی و حجم ۴۸۰صفحه‌ای اثر نیز سبب می‌شود خواندن آن به تمرکز نیاز داشته باشد.

کتاب لاک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این رمان برای علاقه‌مندان به داستان‌های تاریخی ایرانی مناسب است که از ورود عناصر اسطوره‌ای، وهم‌آلود و فراطبیعی به روایت استقبال می‌کنند. خوانندگان ادبیات گوتیک، داستان‌های آخرالزمانی و رمان‌هایی با فضای تیره و خشونت‌آمیز نیز احتمالاً با جهان آن ارتباط برقرار خواهند کرد.

«لاک» به کسانی پیشنهاد می‌شود که روایت‌های چندخطی، مجموعه‌ای گسترده از شخصیت‌ها و داستان‌هایی با جغرافیای متغیر را می‌پسندند. مخاطبانی که به تاریخ اجتماعی دوره‌ی قاجار، تجارت تریاک، نسخه‌های خطی و نسبت میان اقتصاد، استعمار و زندگی روزمره علاقه دارند نیز می‌توانند از لایه‌ی تاریخی اثر بهره ببرند.

این کتاب برای خواننده‌ای که انتظار روایتی کوتاه، خطی و سریع دارد انتخاب ساده‌ای نیست. بخش مهمی از تجربه‌ی آن به دنبال‌کردن جزئیات، به‌خاطرسپردن شخصیت‌ها و کشف تدریجی ارتباط میان نشانه‌ها وابسته است.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب لاک

نگهبان — پیمان اسماعیلی — نشر چشمه

برف و سمفونی ابری — پیمان اسماعیلی — نشر چشمه

همین امشب برگردیم — پیمان اسماعیلی — نشر چشمه