کتاب یادنامه 2 مسعود آتشی - برازجان؛ اسم‌ها و رسم‌ها اثر مسعود آتشی نشر هامون نو

آتشی مسعود در نیستان مقصود تأملی در مجاهدت دشتستان‌پژوه معاصر؛ مسعود آتشی. در سرزمینی که تاریخش چون رودی خروشان از دل کوه‌ها جاری است و حافظه‌اش در پسِ غباری از غفلت پنهان مانده بود، قامتی از جنس معرفت برخاست تا میراث نیاکان را از غبار زمان بزداید و نام نیک استاد مسعود آتشی را چونان ستاره‌ای در آسمان دشتستان‌‌پژوهی منور سازد. این یادنامه که ایشان آن را با مجاهدتی علمی و صبر بی‌بدیل به زیور طبع آراسته‌اند، صرفاً مجموعه‌ای از سطور و کلمات نیست بلکه اقیانوسی است ژرف از بصیرت که نقشه راهی است برای فهم عمیق هویت این دیار اصیل و سلحشور. این کتاب، حاصل عمری تلاش برای درک منظومه‌ای است که ابعاد چهارگانه فرهنگ، اجتماع، سیاست و تاریخ را در هم تنیده و هر یک را با دقتی موشکافانه واکاوی نموده است. استاد آتشی، که سال‌ها در کسوت معلمی با صبر و متانت، بذر معرفت را در نهاد جوانان این مرز و بوم کاشت پس از بازنشستگی نیز دست از رسالت خود برنداشت و با عزمی راسخ پژوهش را به سنگر دوم خویش تبدیل کرد. سنگری که در آن امکانات اندک و منابع محدود در برابر وسعت بینش و عمق همت او رنگ باخت چرا که ایشان با تکیه بر ایمان، به اهمیت کار و همان روح جستجوگر که در هر معلم حقیقی تجلی می‌یابد به تنهایی، آن کار بزرگی را به انجام رساند که معمولاً گروهی از محققین و پژوهشگران با تدارکات گسترده و به سختی از عهده‌اش برمی‌آیند. مجموعه سه جلدی یادنامه برازجان؛ آثاری گران‌سنگ هستند که در قامت یک «دشتستان‌شناسی» جامع جلوه‌گر شده گامی است بس محکم و سنجیده در وادی حفظ میراثی که کمترین توجه را از سوی نسل‌های سرگرم به ظواهر به خود دیده است و اینک با قلم توانای استاد، جان دوباره می‌گیرد و نفس می‌کشد. این اثر، گنجینه‌ای است که در آن جزئیات بکر و ناب از تاریخ کهن برازجان و مردم سلحشور دشتستان تا واپسین تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر به مخاطب عرضه شده است در این اوراق زرین ما شاهد ترسیمی دقیق و هنرمندانه از ابعاد چهارگانه هستی این خطه هستیم. سفری به اعماق ادوار که در آن سکوت تاریخ با نجوای اسناد و روایت‌های شفاهی شکسته می‌شود و ما درمی‌یابیم که ریشه‌های این قوم تا کجا در عمق خاک این مرزوبوم فرو رفته است. نویسنده با تکیه بر شواهد مادی و غیرمادی توانستند حلقه مفقوده وقایع گذشته را به درستی به هم پیوند دهند و تصویری زنده از زندگی مردمی که در برابر گذر زمان ایستادگی کردند، ترسیم نمایند. این کار از هر حیث یک بازخوانی اساسی از سوابق تاریخی منطقه است که پیش از این به صورت پراکنده یا مغرضانه مطرح شده بود، استاد پرده از راز قدمت این سرزمین برمی‌دارد جایی که هر تپه و هر بنا و هر گویش، قصه‌ای هزاران ساله را در سینه دارد ایشان نه تنها وقایع را ثبت کرده‌اند بلکه روح زمانه را از لابلای اسناد و روایات شفاهی استخراج نموده‌اند این کنکاش فرهنگی به منزله احیای قلبی است که به کندی می‌تپید. او زبان، لهجه‌ها، آیین‌های خاص مذهبی و ملی، مراسم گذر عمر و حکمت عملی مردم را چنان با ظرافت ثبت کرده که گویی این فرهنگ در حال تکرار است و خواننده خود را در میان مردمی می‌یابد که با شادی‌ها و غم‌های اصیلشان زندگی می‌کنند این کنکاش فرهنگی، پاسخی است به جهان‌زدگی امروز که دارد خرده‌فرهنگ‌ها را یکی پس از دیگری می‌بلعد و استاد آتشی با این اثر، حصاری استوار در برابر این تهاجم نرم بنا نهاده است. استاد، آیین‌ها و رسوم نیاکان را که چونان رشته‌های نامرئی، جامعـه را به هم پیوند داده‌اند با ظرافتی حیرت‌انگیز به تصویر کشیده است. از آداب ازدواج و سوگ تا ضرب‌المثل‌هایی که عصاره حکمت عملی یک قوم هستند همه و همه با قلمی شیوا و مستند جانی دوباره یافته‌اند اما جسارت قلم ایشان زمانی به اوج خود می‌رسد که به تحلیل ساختار اجتماعی می‌پردازد. روابط سنتی، مناسبات قدرت در گذشته و حال، تحولات اقتصادی مبتنی بر کشاورزی و دامداری و مهمتر از همه، نقش زن و مرد در این اکوسیستم اجتماعی همگی با نگاهی جامعه‌‌شناسانه مورد بررسی قرار گرفته‌اند. ایشان در این میان از نقش نهادهای غیررسمی اجتماعی در حفظ نظم عمومی غفلت نورزیده‌اند و نشان داده‌اند که چگونه یک جامعه بومی بدون اتکا به ساختارهای صرفاً مدرن، برای قرون متمادی توانسته است خود را حفظ و اداره کند. شیوه‌های معیشت، مناسبات خانوادگی، سلسله مراتب سنتی و حتی تحولاتی که در ساختار طبقاتی منطقه رخ داده زیر ذره‌بین پژوهش ایشان قرار گرفته است و این تحلیل اجتماعی، درک ما را از سازوکار زیست جمعی در این منطقه ژرف‌تر می‌سازد و در نهایت، بُعد سیاسی این پژوهش تلاشی است برای برجسته ساختن نقش این منطقه در پیکره بزرگ‌تر تحولات سیاسی ایران. استاد آتشی با موشکافی مستند اثبات کرده‌اند که دشتستان همواره یک بازیگر فعال بوده و نه صرفاً یک پس‌ زمینه جغرافیایی. از مقاومت‌ها و حماسه‌آفرینی‌های ملی و منطقه‌ای که بازتابی از اراده عمومی بوده‌اند تا شخصیت‌هایی که از این خاک برخاسته‌اند و در اداره امور مملکتی سهیم بوده‌اند همگی با دقت مورد توجه قرار گرفته‌اند. ایشان با جسارت علمی خویش به نقش این منطقه در تحولات کلان ایران پرداخته است و نشان داده که این دیار همواره در معادلات مؤثر و مورد توجه بوده است. این تلاقی فرهنگ، سیاست، تاریخ و اجتماع در کار ایشان، اثری را خلق کرده که دیگر صرفاً یک «یادنامه» نیست بلکه یک «دانشنامه بومی» است که برای هر محقق دشتستان‌شناس، حکم چراغ هدایت را دارد. اهمیت این اثر از آن روست که نسل امروز ما، که متأسفانه با سرعتی سرسام‌آور در حال فاصله‌‌گیری از ریشه‌های خود است از این گنجینه بکر و دست‌ نخورده بی‌بهره مانده است و مطالعه این یادنامه پلی استوار میان گذشته پرفروغ و حالِ سرگشته می‌سازد. این همه زحمت، که به تنهایی و با عزمی آهنین به ثمر نشسته شایسته تقدیر فراوان و بزرگداشت مداوم است. ما نیک می‌دانیم که قلم ایشان همچنان بر صفحه روزگار در حرکت است و این پژوهش نه پایان راه بلکه نغمه‌ای است از یک سمفونی بزرگتر که همچنان در دست آهنگساز آن محقق فرزانه است.  امروز حرکت قلم در مقام قدردانی از این زحمات، خود کوچک‌ترین ادای دین است. اگر کار استاد را تشبیه به شکفتن گلی نادر در دل کویر کنیم سخن به گزاف نرفته‌ایم. این یادنامه بی‌تردید تبدیل به مرجع قابل توجه تاریخ شفاهی و مطالعات منطقه‌ای خواهد شد و برای هر نسل جدیدی که بخواهد بداند از کجاست و به کجا خواهد رفت چراغی فروزان خواهد بود. این اثر نشان می‌دهد که تاریخ محلی اگر با دقت و متدولوژی صحیح بررسی شود می‌تواند نکات مهمی برای درک تاریخ کلان کشور در خود داشته باشد.  دشتستان‌‌شناسی، در واقع، پنجره‌ای است رو به فهم بخشی از پازل بزرگ هویت ایرانی. در این میان ذکر این نکته ضروری است که زبان استاد در توصیف فضاهای جغرافیایی و شخصیت‌ها چنان ملموس و گیراست که خواننده می‌تواند بوی خاک نمور پس از باران و طعم نان محلی را در کلام او حس کند این توانایی در به تصویر کشیدن جزئیات حسی، قدرت اثرگذاری کتاب را چند برابر ساخته و آن را از یک متن صرفاً اطلاعاتی به یک تجربه زیستی تبدیل نموده است. یادنامه استاد آتشی یادگاری است که سنگ بنای مطالعات آتی خواهد بود و هر کسی که قدم در این راه بگذارد ناگزیر باید از این چشمه زلال پژوهش بنوشد. این قلم، زبان گویایی است که نه تنها گذشته را روایت می‌کند بلکه آینده‌ای مبتنی بر درک عمیق گذشته را نوید می‌دهد این تحقیق، نمود واقعی تعهد عالمانه به صـیانت از هویت فرهنگ بومی است. این است معنای جهاد قلمی در راه اعتلای فرهنگ؛ بانگ قلمم در این شب تار   صد نکته خفته کرد بیدار این تداوم حرکت علمی، مایه مباهات ماست و ما منتظر ثمرات نیکوی تلاش‌های مستمر ایشان در آینده‌ای نزدیک خواهیم بود. نام ایشان در این اوراق جاودان باد و قلم پرمهرشان همچنان بر صحیفه روزگار جاری و ساری بادا. زمستان ۱۴۰۴  محسن ملکوتی