کتاب رقابت یا همکاری اثر تاکه‌او دوای نشر نی

هر کسی مسئلۀ خود را دارد، من نیز از این قاعده به دور نیستم. وقتی از فلسفۀ محض به فلسفۀ آموزش‌و‌پرورش، که نسبت مادر و فرزندی با هم دارند، روی آوردم، اولین کتابی که ذهنم را زیر و رو کرد امیلِ ژان ژاک روسو بود. نویسنده در این کتاب تأکید می‌کند که دورۀ کودکی به‌خودی‌خود اهمیت دارد و نشاید که در امر تربیت کودک شتاب کنیم تا او ادای بزرگسالان را درآورد. کار بزرگ او را انقلاب کپرنیکی در تربیت نام نهاده‌اند، زیرا بر اساس گفتمانی انتقادی که دربارۀ تربیت برساخت، مسیر اندیشه‌ای را گشود که بر مبنای آن، بزرگسالْ یگانه حکمران آموزش تلقی نمی‌شد بلکه کودک به‌آرامی در مرکز آموزش قرار می‌گرفت. همان‌طور که کپرنیک جهان سیارات را از مرکزیت زمین رها کرد، روسو نیز جهان آموزش را از مرکزیت بزرگسالان آزاد ساخت. در عین حال، این عدم مرکزیت بزرگسال صاعقه‌وار در آسمان آبی آموزش مدرسه‌ای رخ نمی‌‌نماید، جهدی مدام لازم است و اندیشۀ روسو در این راه، علی‌رغم تعارض‌های قابل فهم آن، توانسته است از عصر روشنگری تا کنون زنده بماند و راهنمای اندیشه و عمل مربیان بسیاری باشد. (گوتیه و موریس، ۱۳۹۲)

همزمان با ایدۀ کودک‌محور روسو، انقلاب صنعتی در مغرب‌زمین ظهور کرد و انسان وارد عصر رقابت‌هایی پیچیده و تازه شد. انسان همواره آرزو داشت طبیعت را رام خویش سازد اما طبیعت رام‌ناپذیر می‌نمود. در عین حال، انسان با انقلاب صنعتی شگفت‌انگیز خود آرام آرام راهی متفاوت از گذشته برای مواجهه با طبیعت پیدا کرد. پر بیراه نیست اگر بگوییم انسان حیوان رقابت‌جوست! ولی در جهان پیشامدرن میدانی وسیع برای جولان این میل آدمی وجود نداشت. با انقلاب صنعتی بشر آهنگ آن کرد که به جای تفسیر جهان، جهان را تغییر دهد. این تمنا قمار بزرگی بود و انسان البته به لوازم و نتایج آن آگاه نبود. تو گویی انقلاب صنعتی و میل سیری‌ناپذیر انسان در تقاطعی تاریخی به هم رسیدند و به‌ رغم دستاوردهای چشم‌نواز، طوفان درو کردند. هر چند با ظهور انقلاب صنعتی بشر نوید رفاه و بهداشت و آسایش به خود می‌داد و تا یک قرن هم توانست بر همین مدار پیش براند، اما به‌تدریج رقابت‌های جان‌سوز کار دستش داد و از پس آن، وارد جنگ جهانی اول و دوم و بمب اتم و ویرانی‌های گستردۀ محیط زیست شد! و تا چشم باز کرد، دید کار از کار گذشته و دخل و خرج انقلاب صنعتی میزان نیست!

در این کشاکش هر روز رخ «همکاری» زردتر و سیمای «رقابت» سرخ‌تر می‌شد. حتی شریف‌ترین مقوله‌های زیست آدمی یعنی آموزش، تربیت و هنر نیز گرفتار رقابت‌های جان‌فرسا شد و کودک و مدرسه بی‌رحمانه لای چرخ‌دنده‌های رقابت قرار گرفتند. وقتی اتحاد جماهیر شوروی در چهارم اکتبر۱۹۵۴نخستین ماهوارۀ خود را به فضا پرتاب کرد، امریکایی‌ها نتوانستند احساس سرشکستگی خود را در این رقابت پیچیده پنهان کنند.