کتاب چگونه روشنفکر شویم؟ اثر نیک کولاکافسکی نشر هنوز

کریستوفر هیچنز، مقاله‌نویس و منتقد مجله آنلاینِ اسلِیت، وظیفه روشنفکر مردمی را این می‌داند که «مباحث را بغرنج سازد و این خود یادآور این نکته است که امور، بسیار به‌ندرت، آن‌طور که به نظر می‌رسد، ساده است.»

ارائه تعریفی از روشنفکر، سرآغازی نیکوست: روشنفکر کسی است که پیچیدگی جهان، یا دست کم گوشه‌ای از آن را (برای مثال، نظریه کوانتوم یا تأثیر واقعی نبرد هیستینگز) درک می‌کند و ارج می‌نهد. این را نیز اضافه کنم که روشنفکر با شور و شوق به این پیچیدگی می‌پردازد که این خود یکی از علل کتک‌کاری‌های دانشگاهی بر سر اموری است که انسان‌های دارای قوای دماغی متوسط آن‌ها را بسیار باور نکردنی تلقی می‌کنند.

اما اگر روشنفکری فقط به این چیزها باشد ـ اندیشیدن به موضوعات پیچیده و دفاع جانانه از موضوعات مذکور ـ چرا شما (یا هر کس دیگر) به این کتاب نیاز دارید؟ عنوان فرعی نفس‌گیرِ «۱۰۰ اصل ضروری برای دگردیسی به فرهیخته‌ترین اندیشمندان» به چه کار می‌آید؟

گاهی روشنفکران (یا آن‌ها که سودای روشنفکری را در سر دارند) در دام کلیشه‌های قدیمی نخ‌نما می‌افتند ـ به‌عبارت دیگر، در دام کاریکاتوری که سبب می‌شود تمام دنیا «روشنفکر» را کمابیش «نخبه‌گرا»، «افاده‌ای» و «متظاهر» بداند.

اما روشنفکری چیزی بیش از نگارش مقاله‌های غامض برای مجله‌های گمنام و به دشنام بستن منتقدان خود است. کیفیت‌ها و ویژگی‌های دیگری ـ بهتر است آن‌ها را «اصول» نامید زیرا در این صورت بسیار تأثیرگذار می‌شود ـ روشنفکر را تعریف می‌کند: سر باز زدن از این که دیگران براساس دانشگاه محل تحصیل فرد، درباره او قضاوت کنند (اصل شماره ۲)؛ پرهیز از مهمل‌بافی (اصل شماره ۵)؛ میل به مطالعه تقریباً همه چیز (اصل شماره ۶)؛ گرایش به چند رفتار عجیب و غریب (اصل شماره ۳) و در عین حال دوری از سایر این رفتارها (اصل شماره ۴۵)؛ بدل ساختن قرارهای ملاقات به موقعیت‌هایی دلپذیر به جای تبدیل آن‌ها به مسابقه‌های هوش (اصل شماره ۶۲)؛ متانت باخت مؤدبانه در مباحثات (اصل شماره ۷۶)؛ و هرگز به وسوسه استفاده از زبان لاتین در گفت‌وگوهای پیش‌پا‌افتاده تسلیم نشدن (اصل شماره ۸۰). بیش از هرچیز، روشنفکر واژه‌ای کوچک را که وحشت به جان انسان‌های ناآماده می‌اندازد، به راحتی، به زبان می‌آورد: «نمی‌دانم.» (اصل شماره ۱۷).