کتاب نخبگان دانش: مشارکت یا مهاجرت؟ اثر سید امین قانعی راد نشر پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی

در دو دهۀ اخیر،‌ آموزش عالی ایران با افزایش تعداد دانشجویان و فرایند توده‌ای‌شدن مواجه شده است. در سال‌‌های اخیر با افزایش تقاضای اجتماعی برای ورود به دانشگاه‌ها، آموزش عالی گسترش یافته است. میزان استقبال مردم برای ورود به دانشگاه قابل‌توجه است و حتی فارغ‌التحصیلان فراوانی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری به جامعه عرضه شده‌اند. در‌حال‌حاضر تمام استان‌ها و اکثریت شهر‌ها دارای دانشگاه دولتی و آزاد و غیرانتفاعی هستند. تعداد واحد‌های دانشگاهی در ایران ۲۶۴۰ عدد برآورد شده است که رتبۀ دوم تعداد دانشگاه‌‌ها (بعد از آمریکا با تعداد ۳۲۸۰ دانشگاه) است. تعداد دانش‌آموختگان مهندسی در ایران بعد از آمریکا و روسیه در رتبۀ سوم قرار دارد و سالیانه بیش از ۲۳۰ هزار مهندس بر تعداد مهندسان افزوده می‌شود. باوجود گسترش کمّی دانشگاه‌ها، فعالیت‌‌های علمی در کشور نهادینه نشده است و دارای مشکلات اساسی است. ایران توانسته است با استفاده از امکانات داخلی نیروی انسانی وسیعی را آموزش بدهد و برحسب شاخص‌‌های کمّی در تربیت نیروی انسانی کم‌و‌بیش موفق بوده ‌است. اما یک سؤال وجود دارد و آن اینکه این نیروی انسانی تربیت‌شده را چگونه می‌توان جذب کرد و در بخش خصوصی و بدنۀ دستگاه‌‌های اجرایی کشور به‌کار گرفت. اساساً آموزش عالی و نیاز‌های اقتصادی‌اجتماعی ایران چه پیوندهایی با همدیگر دارند؟

نسل جدید از‌حیث تولید علمی وضعیت خوبی دارد و تولیدات علمی قابل‌ توجهی در سطح پایان‌نامه‌‌ها و رساله‌‌ها انجام می‌دهد و هم ازطریق فناوری اطلاعات و ارتباطات با منابع جدید دنیا ارتباط دارد و هم کتابخانه‌‌های دانشگاه‌‌ها در سالیان اخیر منابع خود را تقویت کرده‌اند. اما مشکل این نسل نداشتن چشم‌انداز امیدوارکننده در داخل کشور است که ناشی از کاهشِ قدرتِ جذبِ بخش‌‌های اجتماعی و اقتصادی است، این بخش‌‌ها قادر به جذب فارغ‌التحصیلان دانشگاهی نیستند. درنتیجه آنها باوجود علاقه به کشور خود در فرایند‌های خروج از کشور درگیر شده‌اند. لذا مسئولان و دولت باید ظرفیت‌‌ها را برای جذب این نیرو‌ها فراهم کنند و الگوی توسعۀ صنعتی و فناورانه را دگرگون سازند، به‌طوری‌که سهم نیروی انسانی تحصیل‌کرده در بخش اقتصادی افزایش یابد. در‌حال‌حاضر شاغلان تحصیل‌کرده در بخش خصوصی چیزی حدود پنج‌درصدِ کل شاغلان این بخش را تشکیل می‌دهند. یعنی بیش از ۹۵درصد شاغلان این بخش دیپلم و زیردیپلم هستند. بنابراین بخش خصوصی ما دانش‌بَر نیست و نمی‌تواند نیرو‌های جدید را جذب کند.