کتاب رهایی بشر اثر فریبرز رئیس دانا نشر انتشارات نگاه

اساس نظر فایده‌گرایی این است که در هر موقعیت، درست‌ترین کنش اخلاقی این است که در آن کنش بیشترین منافع برای جامعه و برای فرد وجود دارد. اما توجه داشته باشیم که در اینجا منظور از منافع جامعه منافعی مبتنی بر روندهای تاریخی و شناخت تقسیم‌بندی‌های طبقاتی نیست، بنابراین نه پیشینه دارد، نه بعد، نه تقسیم‌بندی و نه پیچیدگی‌های اجتماعی گرایش‌ها را نشان می‌دهد و از این رو چیزی است مبهم. خواهیم دید که این منافع اجتماعی را نیز ظاهراً باید از طریق انتخاب و جمع‌بندی فردی به دست آورد، اما سلطۀ منافع چنان عمل می‌کند که بین منافع فرد و جامعه، شکافی پرنشدنی‌‌ پدید می‌آورد. به‌هرحال بیشترین و بالاترین فایده در دیدگاه فایده‌گرا در بهترین حالت به معنای خوشبختی و کامیابی است که نشانی از تناقض‌ها، تضادها و آگاهی‌ها در آن وجود ندارد و فقط چیزی است انتزاعی، کلی و به‌شدت مناقشه‌برانگیز. واقعاً با کدام سنجه و میزان می‌توان کمیت، کیفیت و تغییرات در خوشبختی را از حیث زمانی، جغرافیایی، فردی، گروه‌های اجتماعی، جنسی، سنی و جز آن اندازه‌گیری کرد. مشکلِ راه‌های اندازه‌گیری و مقایسۀ خوشبختی مدت‌هاست که طرفداران فایده‌گرایی را از غوطه‌وری در دریای نظریه‌پردازی‌های بی‌فایده (و ریاضیات اقتصادی در عرصۀ اقتصاد) نرهانیده و به ساحل امن و قابل اتکا نیاورده است. درست است که خوشبختی در مفهوم عام آن قابل بیان است، اما امری است مادی و تاریخی، واضح است که جامعۀ ثروتمند و اقشار دارا به‌طور کلی خوشبخت‌تر از جامعۀ فقیر و اقشار نادر هستند. چه کسانی ممکن است تردید کنند که مرفهان فلوریدا خوشبخت‌تر از خانواده‌های گرسنه‌ماندۀ سومالی‌اند. اما آیا این حاصل یک انتخاب فایده‌گرایانه است؟ و آیا پدیده‌ای است فردی، بی‌تاریخ و بدون علت‌های اساسی؟ قطعاً نه.