کتاب در آزادی اثر جان استورات میل نشر انتشارات علمی و فرهنگی

موضوع این گفتار آنچه آزادی اراده یا اختیار خوانده و متأسفانه آن را در مقابل نظریه‌ای که به خطا جبر فلسفی نام یافته قرار داده‌اند نیست، بلکه آزادی مدنی و اجتماعی است؛ یا، به عبارت دیگر، نوع و حدود قدرتی است که جامعه می‌تواند به صورت مشروع نسبت به فرد اعمال کند. این مشکل کم طرح شده و کمتر به صورت کلی مورد بحث قرار گرفته است اما وجود آن در اغلب مسائل و مباحث زمان ما مؤثر بوده است و احتمال قوی دارد که مسئله اساسی و حیاتی اجتماع در آینده گردد. این مشکل تازه پدید نیامده و می‌توان گفت هم از زمان‌های دیرین موجب اختلاف بین مردمان بوده است. اما در مرحله تمدنی که ممالک پیشرفته جهان اکنون وارد آن شده‌اند، این مشکل به صورت تازه‌ای جلوه کرده است و باید برای حل آن راهی نو جست‌وجو کرد.

کشمکش بین آزادی فرد و قدرت دولت نمایان‌ترین صفت آن دوره از تاریخ قدیم است که آشنایی ما با آن بیشتر است، یعنی تاریخ روم و یونان و انگلستان. اما در قدیم این منازعه بین رعایا یا طبقه‌ای از رعایا از یک‌طرف و دولت از طرف دیگر بود. در آن زمان‌ها منظور از آزادی حفظ حقوق رعایا در مقابل ستمگری حکمرانان آنان بود. منافع حکمرانان ـ جز در مورد بعضی حکومت‌های ملی در یونان باستان ـ به ضرورت با منافع افراد کشور متباین بود. حکمران فرد یا طبقه یا ایلی بود که قدرت حکومت را به ارث یا به غلبه به دست آورده بود و در حکمرانی خود توجهی به آمال و آرزوهای رعایا نداشت. رعایا نیز یارای آن نداشتند ـ و شاید نمی‌خواستند ـ از حکم حکمران خود سر باززنند اما درپی آن بودند که در مقابل ستم منشأ قدرت برای خود نوعی حفاظ ایجاد کنند. مردم قدرت حکمرانان سیاسی خود را ضروری و در عین حال خطرناک می‌دانستند. این قدرت در نظر آنان حربه‌ای بود که حکمرانان نه تنها در مقابل دشمن خارجی به‌کار می‌بردند اما از به‌کار انداختن آن بر ضد رعایای خود نیز ابا نداشتند. برای این‌که اعضای ضعیف‌تر اجتماع از آسیب لاشخوران بی‌شمار ایمنی داشته باشند لازم بود حیوان شکاری قوی‌تری باشد تا همه این لاشخوران را بر جای خود نگه دارد. اما چون سلطان لاشخوران هم، مثل لاشخوران کوچک‌تر، آفت جان ناتوانان بود، ضرورت داشت که همه از ترس چنگال و منقار او پیوسته در حال دفاع از خود باشند. پس غایت و منظور دوستداران ملت آن بود که حدودی برای اقتدار حکمران ایجاد کنند و منظور آن‌ها از آزادی ایجاد همین حدود بود. این کار را به دو وسیله انجام دادند. اول آن‌که یک سلسله مصونیت‌هایی را که آزادی یا حقوق سیاسی خوانده می‌شود برای افراد مردم رسماً شناساندند. حرمت داشتن این مصونیت‌ها وظیفه حکمرانان بود و اگر از این وظیفه تخطی می‌کردند مقاومت یا شورش ملت بر ضد آن‌ها مشروع می‌شد.