کتاب نازنین و بوبوک اثر فیودور میخائیلوویچ داستایوسکی نشر انتشارات نگاه

کتاب «نازنین و بوبوک» نوشته‌ی فیودور میخائیلوویچ داستایوسکی، با ترجمه‌ی رحمت الهی و انتشارات نگاه، دو داستان مستقل از دوره‌ی پایانی فعالیت ادبی این نویسنده را در بر می‌گیرد. «نازنین» روایتی روان‌شناختی درباره‌ی مناسبات قدرت، سکوت و سوءتفاهم در یک زندگی مشترک است؛ در مقابل، «بوبوک» با طنزی سیاه و موقعیتی فراواقعی، تداوم خودخواهی، منزلت‌طلبی و فساد اخلاقی انسان‌ها را حتی پس از مرگ به تصویر می‌کشد.

خلاصه کتاب نازنین و بوبوک

«نازنین» با صحنه‌ای آغاز می‌شود که نتیجه‌ی نهایی داستان را از همان ابتدا آشکار می‌کند: همسر جوان یک مرد رباخوار از دنیا رفته و پیکرش در خانه قرار دارد. مرد در برابر او نشسته است و با مرور گذشته می‌کوشد بفهمد زندگی مشترکشان چگونه به چنین سرانجامی رسیده است. بنابراین تعلیق اصلی داستان نه در کشف آنچه اتفاق افتاده، بلکه در شناخت زمینه‌هایی شکل می‌گیرد که این واقعه را ممکن کرده‌اند.

راوی با یادآوری نخستین دیدارها به زمانی بازمی‌گردد که دختر جوان برای تأمین هزینه‌های زندگی، وسایل اندک خود را نزد او گرو می‌گذاشت. وضعیت مالی دشوار دختر، وابستگی او به خویشاوندان و چشم‌انداز ازدواجی ناخواسته، رباخوار را به پیشنهاد ازدواج ترغیب می‌کند. او این تصمیم را نشانه‌ی بخشندگی و برتری اخلاقی خود می‌داند، اما روایتش به‌تدریج نشان می‌دهد که نیاز دختر و نابرابری میان آن دو، از ابتدا رابطه‌ای نامتوازن ساخته است.

مرد پس از ازدواج می‌خواهد همسرش بدون توضیح و گفت‌وگو به ارزش‌های ادعایی او پی ببرد. سکوت را نشانه‌ی وقار می‌شمارد، فاصله‌گرفتن را روشی برای تربیت همسرش می‌داند و انتظار دارد زن جوان سرانجام در برابر او تسلیم شود. در سوی دیگر، زن با کنجکاوی، اعتراض و تلاش برای حفظ استقلال خود به این وضعیت واکنش نشان می‌دهد. خانه به میدان تقابل دو اراده تبدیل می‌شود؛ با این تفاوت که پول، سن و اختیار زندگی روزمره در دست مرد است.

تمام ماجرا از زبان همین مرد بازسازی می‌شود و خواننده تنها به روایت آشفته و متناقض او دسترسی دارد. راوی گاهی خود را قربانی می‌بیند، گاهی به خطاهایش نزدیک می‌شود و لحظه‌ای بعد دوباره برای رفتار خود دلیل می‌تراشد. این رفت‌وبرگشت میان اعتراف و توجیه، شکاف میان تصویری را که مرد از خود ساخته و تأثیری که رفتارش بر همسرش گذاشته است آشکار می‌کند. «نازنین» بیش از آنکه روایتی عاشقانه باشد، داستان ناتوانی دو انسان در برقراری گفت‌وگویی برابر و پیامدهای تبدیل محبت به تملک است.

«بوبوک» فضای دیگری دارد. ایوان ایوانویچ، نویسنده‌ای ناموفق و پریشان‌حال، در مراسم خاک‌سپاری یکی از بستگان دور خود حاضر می‌شود. پس از رفتن سوگواران در گورستان می‌ماند و ناگهان صداهایی را از زیر خاک می‌شنود. مردگان تازه‌دفن‌شده هنوز بخشی از آگاهی خود را حفظ کرده‌اند و می‌توانند با یکدیگر حرف بزنند. آنان با وجود مرگ همچنان به عنوان‌های اجتماعی، رتبه‌های اداری، ثروت و اعتبار گذشته‌ی خود وابسته‌اند.

گفت‌وگوی مردگان ابتدا ادامه‌ی همان روابط طبقاتی دوران زندگی است، اما به‌تدریج به تصمیمی جمعی برای کنارگذاشتن شرم می‌رسد. برخی از آنان پیشنهاد می‌کنند در فرصت کوتاه باقی‌مانده، پنهانی‌ترین رفتارها و رسوایی‌های خود را بی‌هیچ ملاحظه‌ای تعریف کنند. مرگ در این داستان نه عامل بیداری اخلاقی، بلکه موقعیتی است که ابتذال شخصیت‌ها را عریان‌تر می‌کند. واژه‌ی بی‌معنای «بوبوک» نیز در میان این صداها شنیده می‌شود و با فضای آشفته و مرز نامعلوم واقعیت و هذیان تناسب دارد. این داستان نخستین‌بار در سال ۱۸۷۳ در نوشته‌های «یادداشت روزانه‌ی یک نویسنده» منتشر شد و در پژوهش‌های ادبی نمونه‌ای از طنز منیپی و واقع‌گرایی شگفت داستایوسکی دانسته شده است.

قرارگرفتن این دو داستان در یک کتاب، دو شیوه‌ی متفاوت داستایوسکی را کنار هم می‌گذارد. در «نازنین»، یک ذهن تنها با خاطرات و تناقض‌های خود درگیر است؛ در «بوبوک»، انبوهی از صداها در فضایی هجوآمیز به جان یکدیگر می‌افتند. بااین‌حال، هر دو داستان درباره‌ی انسان‌هایی هستند که حتی در رویارویی با مرگ نیز به‌سختی می‌توانند از خودفریبی، غرور و میل به سلطه فاصله بگیرند.

معرفی نویسنده کتاب نازنین و بوبوک

فیودور میخائیلوویچ داستایوسکی، نویسنده‌ی روس متولد ۱۸۲۱، در رمان‌ها، داستان‌های کوتاه، جستارها و نوشته‌های مطبوعاتی خود به تعارض‌های اخلاقی و روانی انسان پرداخت. «جنایت و مکافات»، «ابله»، «شیاطین» و «برادران کارامازوف» از آثار شناخته‌شده‌ی او هستند. شخصیت‌های داستان‌هایش معمولاً میان انگیزه‌های متضاد گرفتارند و گفتارشان مرز میان اعتراف صادقانه، خودفریبی و استدلال‌تراشی را مبهم می‌کند؛ ویژگی‌ای که دانشنامه‌ی فلسفه‌ی راتلج نیز آن را از پایه‌های جایگاه داستایوسکی در شناخت ادبی ذهن انسان می‌داند.

«بوبوک» در ۱۸۷۳ و «نازنین» در ۱۸۷۶ نوشته شدند و هر دو به دوره‌ای تعلق دارند که داستایوسکی قالب «یادداشت روزانه‌ی یک نویسنده» را برای کنار هم قرار دادن داستان، جستار و اظهارنظرهای اجتماعی به کار می‌برد. «نازنین» که با عنوان‌هایی مانند «مخلوق آرام» نیز ترجمه شده، نمونه‌ای فشرده از شیوه‌ی او در استفاده از تک‌گویی برای نمایش حرکت نامنظم و تدافعی ذهن است.

چرا باید کتاب نازنین و بوبوک را بخوانیم؟

این کتاب امکان آشنایی با دو وجه متفاوت داستان‌نویسی داستایوسکی را در حجمی محدود فراهم می‌کند. در داستان نخست، حذف راوی دانای کل باعث می‌شود خواننده ناچار باشد حقیقت رابطه را از میان مکث‌ها، تناقض‌ها و توجیه‌های یک راوی نامطمئن استخراج کند. در داستان دوم، گفت‌وگوی چندصدایی مردگان به ابزاری برای هجو طبقات اجتماعی، نظام اداری و اخلاق ظاهری تبدیل می‌شود.

موضوع مرگ نیز در دو داستان کارکرد یکسانی ندارد. در «نازنین»، مرگ راوی را به بازبینی گذشته وامی‌دارد، هرچند معلوم نیست تا چه اندازه توان پذیرفتن مسئولیت خود را دارد. در «بوبوک»، مردگان فرصت کوتاه آگاهی را صرف ادامه‌دادن عادت‌ها و امیال پیشین می‌کنند. این تقابل، کتاب را به نمونه‌ای مناسب برای شناخت نگاه داستایوسکی به خودفریبی، مسئولیت فردی و فاصله‌ی میان ظاهر اجتماعی و زندگی درونی انسان تبدیل کرده است.

کتاب نازنین و بوبوک را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای خوانندگانی مناسب است که به داستان‌های روان‌شناختی، راویان نامطمئن و بررسی مناسبات قدرت در روابط انسانی علاقه دارند. دوستداران ادبیات کلاسیک روسیه و کسانی که می‌خواهند پیش از رفتن سراغ رمان‌های بلند داستایوسکی با شیوه‌ی شخصیت‌پردازی او آشنا شوند نیز می‌توانند از این مجموعه آغاز کنند. «بوبوک» به‌طور مشخص برای مخاطبان طنز سیاه، ادبیات گروتسک و داستان‌هایی با مرز مبهم میان واقعیت و هذیان قابل توجه خواهد بود.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب نازنین و بوبوک

رویای آدم مضحک — فیودور میخائیلوویچ داستایوسکی

شب‌های روشن — فیودور میخائیلوویچ داستایوسکی

مرگ ایوان ایلیچ — لئو تولستوی