کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم اثر ماتیاس دسمت نشر انتشارات نگاه

روزی تابستانی در سال ۱۵۸۲، جوانی به نام گالیلئو گالیله در کلیسای پیزا نشسته بود. پیش روی او کشیشی ایستاده بود و آیات مقدس را تلاوت می‌کرد. چراغی از سقف گنبدی‌شکل کلیسا به زنجیری نازک آویزان بود و درست بالای سر کشیش تاب می‌خورد. نسیم گرم تابستان از درهای باز وارد می‌شد و چراغ را به حرکت درمی‌آورد. گاهی نسیم چراغ را از جایگاه اصلی‌اش در بالای محراب دور می‌کرد و گاهی تنها اندکی تکانش می‌داد. صدای کشیش در پس‌زمینه محو می‌شد. نگاه گالیلئو چراغ را دنبال می‌کرد، رفت و برگشت، رفت و برگشت. او نبض خود را چک کرد و تعداد ضربان‌های قلبش را شمرد. صرف‌نظر از اینکه چراغ تا چه اندازه دور می‌شد، آونگ همیشه در زمان یکسانی برای بازگشت به نقطۀ آغازین خود می‌رسید.

رویدادهای کلیسای پیزا رفته‌رفته ابعاد اسطوره‌ای یافت و نماد دگرگونی‌های فرهنگی و اجتماعی قرون بعدی شد. گفتمان دینی با نظام جزم‌اندیش برگرفته از متون کهن، اقتدار خود را از دست داد. دانش به‌جای آنکه چیزی باشد که خداوند به انسان عطا کند، به چیزی بدل شد که انسان خود می‌توانست به آن دست یابد. تنها کاری که او باید می‌کرد، مشاهدۀ پدیده‌ها با چشم سر و اندیشیدن منطقی بود.

گفتمان دینی هزاران سال بود که نگاه انسان را به درون خود معطوف کرده بود؛ نگاهی که انسان را موجودی گناهکار، دروغگو، فریب‌کار و غرق در وسوسه‌های دنیوی می‌دید؛ موجودی که باید خود را برای مرگ آماده کند، چراکه مرگ در نهایت او را فرا خواهد گرفت. اگر انسان در این جهان، که آفریدۀ دست خداست، رنج می‌برد، از آن‌روست که در مقام موجودی اخلاقی و ارزشمند ناکام مانده بود و در گناه می‌زیست. جهان نباید زیر سؤال می‌رفت، خود انسان می‌بایست به پرسش گرفته می‌شد.