کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم اثر ماتیاس دسمت نشر انتشارات نگاه

کتاب «روان‌شناسی توتالیتاریسم؛ چگونه مردم به استبداد تن می‌دهند» نوشته‌ی ماتیاس دسمت، روان‌شناس بالینی بلژیکی، با ترجمه‌ی مهدی اسفندیاری و انتشارات نگاه، تحلیلی روان‌شناختی و فلسفی از زمینه‌های شکل‌گیری حکومت‌های تمامیت‌خواه است. دسمت به‌جای تمرکز صرف بر رهبران و نهادهای سرکوبگر، این پرسش را دنبال می‌کند که چه شرایطی بخشی از جامعه را به پذیرش محدودیت، اطاعت از یک روایت مسلط و طرد مخالفان متمایل می‌کند. محور استدلال او مفهومی به نام «شکل‌گیری توده‌ای» است؛ مفهومی بحث‌برانگیز که نویسنده از آن برای توضیح رفتار جمعی در دوره‌های بحران استفاده می‌کند.

خلاصه کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم

کتاب از سه بخش اصلی تشکیل شده است. دسمت در بخش نخست به پیدایش جهان‌بینی مکانیکی می‌پردازد؛ نگرشی که جهان، طبیعت و انسان را همچون دستگاه‌هایی قابل‌اندازه‌گیری و پیش‌بینی در نظر می‌گیرد. به باور او، علم مدرن در آغاز با مشاهده، پرسشگری و تردید همراه بود، اما بخشی از فرهنگ جدید به‌تدریج یافته‌ها و روش‌های علمی را به نوعی ایدئولوژی تبدیل کرد. در چنین وضعیتی، عدد، آمار و الگوهای کمی نه ابزارهایی برای شناخت، بلکه معیار نهایی حقیقت تلقی می‌شوند.

نویسنده میان علم و آنچه «ایدئولوژی علم‌گرایانه» می‌نامد تفاوت می‌گذارد. مسئله‌ی او استفاده از پژوهش و داده نیست، بلکه این تصور است که همه‌ی جنبه‌های رفتار انسان و جامعه را می‌توان با محاسبه، فناوری و مدیریت متمرکز مهار کرد. از نظر دسمت، گسترش این نگاه می‌تواند جامعه‌ای مصنوعی بسازد که در آن تصمیم‌های انسانی بیش از پیش به متخصصان، سامانه‌های فنی و شاخص‌های آماری واگذار می‌شوند؛ درحالی‌که تجربه‌های شخصی، ابهام و ابعاد پیش‌بینی‌ناپذیر زندگی اهمیت کمتری پیدا می‌کنند.

در ادامه، کتاب به پیامدهای روانی این وضعیت می‌پردازد. دسمت معتقد است تضعیف روابط اجتماعی، احساس بی‌معنایی در کار و زندگی و فاصله‌گرفتن انسان‌ها از یکدیگر، زمینه‌ای برای اضطراب و نارضایتی مبهم فراهم می‌کند. این اضطراب «شناور» است؛ یعنی فرد منشأ مشخصی برای آن پیدا نمی‌کند و در نتیجه نمی‌داند چگونه با آن روبه‌رو شود. خشم و ناکامی ناشی از چنین وضعیتی نیز ممکن است بدون هدف معینی در جامعه انباشته شود.

بخش دوم کتاب مفهوم اصلی «شکل‌گیری توده‌ای» را توضیح می‌دهد. در چارچوب پیشنهادی دسمت، این فرایند زمانی امکان‌پذیر می‌شود که شمار قابل‌توجهی از افراد با تنهایی، فقدان معنا، اضطراب شناور و پرخاشگری مهارنشده روبه‌رو باشند. اگر در چنین شرایطی روایتی عمومی پدید آید که موضوعی مشخص را علت اضطراب معرفی کند و راهکاری جمعی برای مقابله با آن پیشنهاد دهد، توجه افراد می‌تواند حول آن روایت متمرکز شود. مشارکت در اقدام جمعی، موقتاً احساس تنهایی را کاهش می‌دهد و نوعی همبستگی تازه ایجاد می‌کند.

دسمت این حالت را به هیپنوتیزم تشبیه می‌کند: توجه توده چنان بر یک مسئله متمرکز می‌شود که هزینه‌های جانبی اقدامات جمعی کمتر دیده می‌شوند. فرد ممکن است محدودیت‌هایی را بپذیرد که در شرایط عادی با آن‌ها مخالفت می‌کرد، زیرا پیروی از برنامه‌ی عمومی به او احساس تعلق و جهت می‌دهد. به همین ترتیب، کسانی که روایت مسلط را زیر سؤال می‌برند، صرفاً مخالف سیاسی به شمار نمی‌آیند؛ بلکه ممکن است تهدیدی علیه همبستگی تازه‌ی گروه تلقی شوند.

نویسنده با استفاده از نمونه‌هایی از آلمان نازی و اتحاد جماهیر شوروی استدلال می‌کند که نظام تمامیت‌خواه تنها با ترس و زور دوام نمی‌آورد. از دید او، تفاوت مهم دیکتاتوری و توتالیتاریسم در این است که دیکتاتوری عمدتاً اطاعت ظاهری مردم را طلب می‌کند، اما نظام توتالیتر می‌کوشد ذهن، روابط و زندگی خصوصی آنان را نیز با یک روایت ایدئولوژیک هماهنگ سازد. بخشی از جامعه در این نظام نه فقط از سر اجبار، بلکه با اعتقاد به ضرورت فداکردن منافع فردی برای یک خیر جمعی تعریف‌شده، از سیاست‌های آن حمایت می‌کند.

بحران کرونا یکی از نمونه‌های معاصری است که دسمت برای توضیح نظریه‌ی خود بررسی می‌کند. او درباره‌ی نقش رسانه‌ها، استفاده از آمار، محدودیت‌های اجتماعی و کاهش تحمل دیدگاه‌های مخالف بحث می‌کند. این بخش از کتاب محل اصلی مناقشه درباره‌ی اثر است؛ زیرا منتقدان معتقدند دسمت گاهی رخدادهای پیچیده‌ی سیاسی و بهداشتی را بیش از اندازه در قالب یک سازوکار روان‌شناختی واحد توضیح می‌دهد. بنابراین مطالب کتاب را باید صورت‌بندی نظری نویسنده دانست، نه شرحی مورد اجماع در روان‌شناسی اجتماعی. برخی نقدها نیز در کنار توجه به الگوهای روان‌شناختی مطرح‌شده، چارچوب تاریخی و معرفت‌شناختی کتاب را ناکافی ارزیابی کرده‌اند.

معرفی نویسنده کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم

ماتیاس دسمت روان‌شناس بالینی، پژوهشگر روان‌درمانی و روان‌درمانگر با رویکرد روان‌کاوانه است. او با دانشگاه خنت بلژیک همکاری دانشگاهی دارد و پژوهش‌هایش موضوعاتی مانند روان‌درمانی، افسردگی، سنجش روان‌شناختی و روش‌شناسی پژوهش را در بر می‌گیرند. فهرست آثار علمی او در پایگاه دانشگاه خنت نیز سابقه‌ی فعالیتش در روان‌شناسی بالینی و پژوهش روان‌درمانی را نشان می‌دهد.

دسمت پیش از این کتاب آثاری درباره‌ی عینیت در روان‌شناسی و منطق سوژه در نظریه‌ی ژاک لکان نوشته بود. «روان‌شناسی توتالیتاریسم» که نسخه‌ی انگلیسی آن در سال ۲۰۲۲ منتشر شد، دامنه‌ی بحث او را از روان‌شناسی بالینی به روان‌شناسی جمعی، فلسفه‌ی علم و سیاست گسترش داد. نظریه‌ی «شکل‌گیری توده‌ای» پس از انتشار کتاب بازتاب گسترده‌ای پیدا کرد، اما اعتبار، دامنه‌ی کاربرد و شیوه‌ی استفاده‌ی نویسنده از این مفهوم با نقدهایی نیز روبه‌رو شده است.

چرا باید کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم را بخوانیم؟

این کتاب توجه را از شخصیت رهبران مستبد به شرایط روانی و اجتماعی‌ای معطوف می‌کند که اطاعت جمعی را امکان‌پذیر می‌سازند. پیوندی که دسمت میان تنهایی، بی‌معنایی، اضطراب، روایت‌های رسانه‌ای و میل به تعلق برقرار می‌کند، چارچوبی مشخص برای اندیشیدن به رفتار گروه‌ها در زمان بحران فراهم می‌آورد.

اثر همچنین رابطه‌ی میان علم، قدرت سیاسی و فناوری‌های مدیریتی را بررسی می‌کند و از خواننده می‌خواهد تفاوت میان پژوهش علمی و استفاده‌ی ایدئولوژیک از اعتبار علم را در نظر بگیرد. بااین‌حال، این کتاب یک درس‌نامه‌ی بی‌طرف یا جمع‌بندی مورد توافق پژوهشگران نیست؛ رساله‌ای استدلالی است که روان‌شناسی، سیاست و فلسفه را کنار هم قرار می‌دهد. توجه به همین ماهیت مناقشه‌برانگیز و سنجیدن ادعاهای آن با منابع دیگر، بخش مهمی از تجربه‌ی خواندن اثر است.

کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به روان‌شناسی اجتماعی، رفتار توده‌ها، فلسفه‌ی علم و تاریخ نظام‌های تمامیت‌خواه مناسب است. خوانندگانی که درباره‌ی نقش تنهایی اجتماعی، تبلیغات، فناوری، رسانه و اضطراب عمومی در شکل‌گیری اطاعت سیاسی مطالعه می‌کنند نیز با مجموعه‌ای از پرسش‌های مرتبط روبه‌رو خواهند شد. اثر به‌ویژه برای کسانی قابل توجه است که از خواندن دیدگاه‌های نظری و بحث‌برانگیز استقبال می‌کنند و آماده‌اند استدلال‌های نویسنده را به‌صورت انتقادی با پژوهش‌های تاریخی و روان‌شناختی دیگر مقایسه کنند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب روان‌شناسی توتالیتاریسم

توتالیتاریسم — هانا آرنت

گریز از آزادی — اریک فروم

روان‌شناسی توده‌ها — گوستاو لوبون