کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه اثر گورگن خانجیان نشر قطره

کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه نوشته‌ی گورگن خانجیان، مجموعه‌ای از دو نمایشنامه‌ی معاصر ارمنی است که زندگی حاشیه‌نشینان و خانواده‌های معمولی را زیر فشار فقر، مهاجرت، جنگ و آرزوهای برآورده‌نشده به تصویر می‌کشد. این اثر با ترجمه‌ی ورژیک قرابیگی از سوی نشر قطره منتشر شده. هر دو نمایشنامه در دو پرده نوشته شده‌اند و با وجود تفاوت در موقعیت و شخصیت‌ها، از طنزی تلخ برای نشان‌دادن مناسبات اجتماعی ارمنستان معاصر بهره می‌برند.

خلاصه کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه اثر گورگن خانجیان

این کتاب دو نمایشنامه‌ی «نگهبان‌های ویرانه‌ها» و «تخم‌مرغ فابرژه» را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد. نخستین نمایشنامه فضایی تیره و حاشیه‌ای دارد و دومی کمدی خانوادگی پرگفت‌وگویی است؛ بااین‌حال، هر دو اثر درباره‌ی آدم‌هایی‌اند که می‌کوشند در میانه‌ی ناامنی اقتصادی و اجتماعی، چیزی از زندگی، خانه و امید خود را حفظ کنند.

«نگهبان‌های ویرانه‌ها» بر اساس داستان کوتاه «نگهبان خانه‌ی مخروبه» نوشته شده است. ماجرا در خانه‌ای ویران می‌گذرد که گروهی از بی‌خانمان‌ها، گدایان، روسپیان و آوازه‌خوانی آواره در آن زندگی می‌کنند. این ویرانه برای آن‌ها فقط پناهگاهی موقت نیست؛ جهانی کوچک و بی‌قاعده است که ساکنانش در آن روابط، اختلاف‌ها و شیوه‌ی خاصی برای ادامه‌دادن زندگی ساخته‌اند.

ورود نگهبانی مرموز، تعادل ناپایدار این جمع را بر هم می‌زند. او می‌کوشد نظمی تازه بر محیط و ساکنانش تحمیل کند؛ نظمی که ظاهراً قرار است از ویرانه محافظت کند، اما پرسشی تناقض‌آمیز را پیش می‌کشد: در جایی که تقریباً همه‌چیز از دست رفته است، چه چیزی برای نگهبانی باقی مانده؟ نمایشنامه از این موقعیت برای پرداختن به قدرت، مالکیت، طردشدگی و نسبت انسان‌های حاشیه‌نشین با نظم رسمی جامعه استفاده می‌کند. شخصیت‌ها فقط قربانیانی منفعل نیستند؛ هرکدام شیوه‌ای برای مقاومت، سازگاری یا حفظ شأن خود دارند.

«تخم‌مرغ فابرژه» فضای متفاوتی دارد و در حیاط خانه‌ی قدیمی شاهن، پیرمردی بازنشسته، اتفاق می‌افتد. اعضای چند نسل از یک خانواده در این خانه رفت‌وآمد می‌کنند: لئون، پسر شاهن؛ تیکو، نوه‌ی او؛ رزا، دختر خانواده و چند شخصیت دیگر، از همسایه‌ی سالخورده تا مهمانی از ارمنیان مهاجر حلب. ورود زنی از بنگاه معاملات ملکی نیز بحث فروش خانه‌ی موروثی را جدی‌تر می‌کند.

خانه در این نمایشنامه فقط یک ملک نیست؛ محل تلاقی خاطرات، اختلاف نسل‌ها و نگرانی‌های اقتصادی است. شخصیت‌ها درباره‌ی پول، مهاجرت، آینده، فروش خانه و امکان ثروتمندشدن بحث می‌کنند. تخم‌مرغ فابرژه نیز به نمادی از رؤیای ناگهانیِ ثروت و رهایی از مشکلات تبدیل می‌شود. خانجیان از خلال گفت‌وگوهای طنزآمیز نشان می‌دهد چگونه امید به یافتن چیزی ارزشمند می‌تواند روابط خانوادگی را دگرگون کند و خواسته‌های پنهان افراد را آشکار سازد.

تفاوت لحن دو نمایشنامه به مجموعه تنوع می‌دهد. «نگهبان‌های ویرانه‌ها» به فضای ابزورد و تمثیلی نزدیک می‌شود، در حالی که «تخم‌مرغ فابرژه» از دل یک موقعیت خانوادگی و کمدی، مسائل اقتصادی و اجتماعی را پیش می‌کشد. بااین‌حال، ویرانه و خانه‌ی قدیمی هر دو مکان‌هایی در معرض زوال‌اند و شخصیت‌های هر دو متن در تلاش‌اند چیزی را که پیوسته از دسترسشان دور می‌شود، حفظ کنند.

کتاب با مقدمه‌ای درباره‌ی ادبیات نمایشی و تاریخ دیرینه‌ی تئاتر در ارمنستان آغاز می‌شود. این مقدمه که آندرانیک خچومیان نوشته است، زمینه‌ای برای آشنایی خواننده‌ی فارسی‌زبان با تئاتر ارمنی و ضرورت ترجمه‌ی آثار نمایشی این کشور فراهم می‌کند. پس از آن، معرفی کوتاهی از نویسنده و متن دو نمایشنامه آمده است.

معرفی نویسنده‌ی کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه

گورگن خانجیان، نویسنده و نمایشنامه‌نویس ارمنی، در سال ۱۹۵۰ در ایروان متولد شد و تحصیلات خود را در دانشکده‌ی پزشکی به پایان رساند. بااین‌حال، مسیر حرفه‌ای او با ادبیات و تئاتر پیوند خورد و آثارش به زبان‌هایی از جمله روسی، انگلیسی، فارسی، گرجی و رومانیایی ترجمه شدند.

خانجیان در نمایشنامه‌هایش اغلب سراغ فضاهای بسته و گروه‌های کوچک انسانی می‌رود. خانه، کافه یا ویرانه در آثار او به نمونه‌ای کوچک از جامعه تبدیل می‌شود و شخصیت‌ها در خلال گفت‌وگوهای روزمره، ترس‌ها، حسرت‌ها و تناقض‌های خود را آشکار می‌کنند. او از موقعیت‌های ظاهراً ساده آغاز می‌کند، اما به‌تدریج روابط قدرت، بحران هویت و احساس بی‌پناهی را وارد متن می‌کند.

طنز در نوشته‌های خانجیان معمولاً از جنس شوخی صرف نیست. شخصیت‌ها در موقعیت‌هایی گاه مضحک قرار می‌گیرند، اما پشت گفت‌وگوهای خنده‌آورشان نگرانی درباره‌ی پول، تنهایی، مهاجرت یا آینده وجود دارد. در این کتاب نیز طنز راهی برای نزدیک‌شدن به زندگی آدم‌هایی است که بدون آنکه قهرمان یا چهره‌ای استثنایی باشند، پیامدهای بحران‌های اجتماعی را تحمل می‌کنند.

از گورگن خانجیان نمایشنامه‌های دیگری نیز به فارسی منتشر شده است. کتاب «بولرو و قطار سریع‌السیر در تاریکی» نمونه‌ی دیگری از جهان نمایشی اوست؛ جهانی که در آن موقعیت‌های مبهم، گفت‌وگوهای نامطمئن و شخصیت‌های گرفتار در فضایی بسته، به پرسش‌هایی درباره‌ی زندگی و جامعه راه می‌برند.

چرا باید کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه را بخوانیم؟

کنار هم قرارگرفتن دو نمایشنامه با لحن‌های متفاوت، یکی از ویژگی‌های کتاب است. خواننده ابتدا با جمعی از مطرودان در یک ویرانه روبه‌رو می‌شود و سپس وارد خانه‌ای خانوادگی می‌شود که بحث پول و فروش ملک، روابط اعضای آن را تحت تأثیر قرار داده است. این جابه‌جایی نشان می‌دهد بحران اجتماعی فقط به بی‌خانمان‌ها محدود نمی‌ماند؛ ناامنی و ترس از آینده در لایه‌های مختلف جامعه حضور دارد.

خانجیان مسائل اجتماعی را به شکل سخنرانی یا تحلیل مستقیم بیان نمی‌کند. فقر، مهاجرت، فاصله‌ی نسل‌ها و وسوسه‌ی ثروت در کنش و گفت‌وگوی شخصیت‌ها نمایان می‌شوند. همین ویژگی، متن‌ها را برای خواندن و اجرای صحنه‌ای مناسب می‌کند. شخصیت‌ها از نظر سن، جایگاه اجتماعی و تجربه‌ی زندگی متفاوت‌اند و بازیگران امکان دارند این تفاوت‌ها را در لحن، بدن و ریتم گفت‌وگو نشان دهند.

کتاب همچنین دریچه‌ای به ادبیات نمایشی معاصر ارمنستان می‌گشاید؛ حوزه‌ای که در مقایسه با داستان و شعر روسی یا اروپایی، کمتر به فارسی ترجمه شده است. مقدمه‌ی کتاب نیز به خواننده کمک می‌کند دو نمایشنامه را در زمینه‌ی تاریخی و فرهنگی تئاتر ارمنستان بخواند.

کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای علاقه‌مندان به نمایشنامه‌های اجتماعی، کمدی سیاه و تئاتر ابزورد مناسب است. دانشجویان و پژوهشگران ادبیات نمایشی، کارگردانان، بازیگران و گروه‌هایی که به دنبال متن‌هایی شخصیت‌محور با امکان اجرای گروهی‌اند نیز می‌توانند از آن استفاده کنند.

خوانندگانی که به ادبیات ارمنستان، روایت‌های مربوط به حاشیه‌نشینی، بحران اقتصادی و روابط میان نسل‌ها علاقه دارند، از هر دو نمایشنامه بهره خواهند برد. کتاب به‌خصوص برای کسانی مناسب است که طنز تلخ و موقعیت‌های نمایشی چندلایه را به روایت‌های کاملاً واقع‌گرایانه یا سرگرم‌کننده ترجیح می‌دهند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب نگهبان‌های ویرانه‌ها و تخم‌مرغ فابرژه

بولرو و قطار سریع‌السیر در تاریکی — گورگن خانجیان — نشر دیدآور

دزدان فروشگاه — موریس پانیچ — نشر دیدآور

انگل‌های تابان — فیلیپ ریدلی — نشر دیدآور