کتاب اسپینوزا، اخلاق، سیاست اثر الکساندر مترون نشر چرخ

در جهانی که با جنگ، فقر، فرسایش دموکراسی و زوال امر اجتماعی دست به گریبان است، جهانی که سیاست اغلب یا به بازی قدرت فروکاسته می‌شود یا به موعظه‌های اخلاقی بی‌اثر، بازگشت به اسپینوزا شاید در نگاه نخست شوکه‌کننده به‌نظر برسد. آن هم فیلسوفی که مهم‌ترین کتابش را با بخشی «درباره‌ی خدا» آغاز می‌کند و، دست آخر «اخلاقی ‌زیستن» را «عشق عقلانی به خداوند» می ‌داند. به‌راستی او چه پیشنهادی برای ما در این عصر دارد؟ آیا واقعاً با اسپینوزا می‌توان به مسئله‌های دنیای امروز اندیشید؟ این همان پرسشی است که الکساندر مترون (شارح برجسته‌ی اسپینوزا) آن را نقطه‌ی عزیمت خود در این کتاب قرار می‌دهد... او با بازخوانی یکی از جسورترین فیلسوفان تاریخ به ما نشان می‌دهد که فلسفه‌ی اسپینوزا نه یک نظام انتزاعی و فردگرایانه، بلکه مسیری برای فهم قدرت جمعی و پیوند ناگسستنی میان اخلاق و سیاست است. او در حقیقت از ما می‌پرسد که «انسان‌ها چرا اطاعت می‌کنند؟»، «دولت چگونه شکل می‌گیرد؟» و «آزادی در چه نسبتی با قدرت ممکن می‌شود؟»

مترون با نقد برداشت‌های سنتی که اسپینوزا را صرفاً فیلسوفی متافیزیکی برمی‌شمارد، تلاش می‌کند تا به جریان «اسپینوزای جدید» بپیوندد و شمایل تازه‌ای از او پیش بکشد. او نیز در همدستی با بالیبار، بر این باور است که «اخلاق» اسپینوزا در واقع تحلیلی از رابطه‌ی اجتماعی است. در اندیشه‌ی اسپینوزا، اخلاق نه مجموعه‌ای از بایدها و نبایدهای انتزاعی، بلکه دانشی درباره‌ی افزایش یا کاهش توانِ زیستن است. هرچه خوب است ما را تواناتر می‌کند و هرچه بد، ما را ناتوان‌تر. او معتقد است که انسان‌ها به‌طور طبیعی تحت هدایت عقل نیستند، بلکه دستخوش انفعالاتی هستند از جنس ترس و امید. و «فرد» به‌صورت موجودی مستقل و جداافتاده وجود ندارد. آنچه فرد می‌نامیم، همواره در دلِ شبکه‌ای از روابط اجتماعی، نهادها، عواطف و تأثیرات متقابل ساخته می‌شود. از همین‌رو اخلاقِ صرفاً فردی، همان‌قدر موهوم است که سیاستی گسسته از اخلاق. این دو نه در تقابل، بلکه در پیوندی درونی با یکدیگر معنا می‌یابند. حتی آزادی نیز بیرون از نظم سیاسی قابل تصور نیست. و در این میان دولت و نهادهای سیاسی نه برای «وادار کردن» مردم به اخلاقی زیستن، بلکه برای ایجاد شرایطی به‌وجود می‌آیند که در آن زندگی اخلاقی و رسیدن به آزادی عقلانی «ناممکن نباشد».

«اسپینوزا، اخلاقِ سیاست» کتابی است برای آن‌ها که می‌خواهند سیاست را نه به‌مثابه‌ی میدان نبرد خیر و شر، بلکه به‌عنوان فرایند سامان‌دهی میل‌ها، نیروها و مناسبات قدرت درک کنند. کتابی که نشان می‌دهد چرا اسپینوزا همچنان فیلسوف زمانه‌ی ماست: نه برای دل‌خوشی یا تسلی، بلکه برای نگاهی انتقادی و بی‌پرده به سازوکارهای قدرت و بازسنجی امکان‌های واقعی آزادی.