کتاب جنگ ایران و عراق اثر دیوید شفر نشر گروه انتشاراتی ققنوس

کتاب جنگ ایران و عراق نوشته‌ی دیوید شفر، روایتی فشرده و مرحله‌به‌مرحله از زمینه‌ها، روند و پیامدهای جنگ هشت‌ساله‌ی ایران و عراق است. نویسنده ضمن مرور اختلاف‌های تاریخی و مرزی دو کشور، تحولات نظامی، نقش قدرت‌های خارجی، جنگ نفت‌کش‌ها و فرایند رسیدن به آتش‌بس را بررسی می‌کند. پریسا صیادی این اثر را به فارسی ترجمه کرده و گروه انتشاراتی ققنوس آن را به‌عنوان نودوپنجمین جلد از مجموعه‌ی «تاریخ جهان» منتشر کرده است.

خلاصه کتاب جنگ ایران و عراق اثر دیوید شفر

دیوید شفر روایت خود را از روز آغاز حمله‌ی عراق شروع نمی‌کند، بلکه ابتدا به زمینه‌های تاریخی مناقشه می‌پردازد. در بخش‌های ابتدایی، خواننده با اهمیت راهبردی خلیج فارس، رقابت‌های منطقه‌ای و اختلاف دیرینه‌ی ایران و عراق بر سر مرز آبی اروندرود آشنا می‌شود. این مقدمه نشان می‌دهد که جنگ سال ۱۳۵۹ محصول یک حادثه‌ی ناگهانی نبود و باید آن را در بستری گسترده‌تر از اختلاف‌های مرزی، رقابت سیاسی و تحولات منطقه بررسی کرد.

پیروزی انقلاب اسلامی در ایران و به‌قدرت‌رسیدن صدام حسین در عراق، موازنه‌ی سیاسی منطقه را تغییر داد. رهبران عراق تصور می‌کردند آشفتگی‌های پس از انقلاب و تغییر ساختار نیروهای نظامی، ایران را در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار داده است. در کنار این محاسبه، جاه‌طلبی‌های منطقه‌ای دولت عراق و نگرانی از گسترش نفوذ انقلاب ایران، زمینه را برای حمله‌ی نظامی فراهم کرد. ارتش عراق در شهریور ۱۳۵۹ تهاجم گسترده‌ای را از مرزهای غربی و جنوبی آغاز کرد و بخش‌هایی از خاک ایران را به اشغال درآورد.

کتاب سپس تحولات سال‌های نخست جنگ را دنبال می‌کند. پیشروی اولیه‌ی عراق با مقاومت نیروهای نظامی و مردمی ایران روبه‌رو شد و نتوانست به تمام هدف‌های پیش‌بینی‌شده برسد. طولانی‌شدن مقاومت در شهرهای مرزی، ناکامی عراق در تثبیت کامل مناطق اشغالی و سازمان‌یافتن تدریجی نیروهای ایرانی، مسیر نبرد را تغییر داد. ایران در ادامه توانست بخش مهمی از مناطق اشغال‌شده را بازپس بگیرد و نیروهای عراقی را به عقب‌نشینی وادار کند.

با تغییر وضعیت جبهه‌ها، جنگ وارد مرحله‌ای تازه شد. هیچ‌یک از دو کشور نتوانست به پیروزی سریع و تعیین‌کننده دست پیدا کند و نبرد به جنگی فرسایشی تبدیل شد. سنگرهای طولانی، حملات گسترده‌ی زمینی و تلفات فراوان، شباهت‌هایی میان این مرحله و نبردهای جنگ جهانی اول ایجاد کرد. شفر در کنار عملیات نظامی، به انگیزه‌های سیاسی دو طرف برای ادامه‌ی جنگ و دشواری رسیدن به توافق نیز توجه می‌کند.

یکی از محورهای کتاب، گسترش دامنه‌ی درگیری است. حمله به شهرها و مناطق غیرنظامی، استفاده‌ی عراق از سلاح‌های شیمیایی و افزایش حملات موشکی، جنگ را از خطوط مقدم فراتر برد. مردم عادی در شهرهای مختلف با بمباران، آوارگی، کمبود امکانات و فشار اقتصادی روبه‌رو شدند. به‌این‌ترتیب، نویسنده جنگ را فقط مجموعه‌ای از عملیات نظامی نمی‌بیند و پیامدهای انسانی آن را نیز در روایت خود جای می‌دهد.

معرفی نویسنده‌ی کتاب جنگ ایران و عراق

دیوید شفر نویسنده‌ی کتاب‌های تاریخی و آموزشی است و آثارش با هدف ارائه‌ی تصویری روشن و قابل‌فهم از رویدادها و دوره‌های مهم تاریخ نوشته شده‌اند. «جنگ ایران و عراق» نخستین‌بار در سال ۲۰۰۲ در مجموعه‌ی «تاریخ جهان» منتشر شد؛ مجموعه‌ای که هر جلد آن موضوعی مشخص را در قالبی نسبتاً مختصر، همراه با گاه‌شمار، منابع و توضیح زمینه‌های تاریخی بررسی می‌کند.

شفر در این کتاب به‌جای ارائه‌ی پژوهشی بسیار تخصصی و چندجلدی، می‌کوشد اجزای اصلی یک مناقشه‌ی پیچیده را در ساختاری منظم کنار هم قرار دهد. روایت او میان تاریخ سیاسی، گزارش تحولات نظامی و بررسی مناسبات بین‌المللی حرکت می‌کند. توجه به ترتیب زمانی حوادث باعث می‌شود مخاطبی که اطلاعات پراکنده‌ای درباره‌ی جنگ دارد، بتواند رابطه‌ی میان رویدادها را بهتر درک کند.

از دیگر آثار تاریخی دیوید شفر می‌توان به کتاب «عصر وایکینگ» اشاره کرد. او همچنین درباره‌ی تاریخ عراق و برخی موضوعات دیگر تاریخ جهان نوشته است. ویژگی مشترک این آثار، زبان آموزشی و تمرکز بر مخاطبانی است که می‌خواهند پیش از ورود به منابع تخصصی، چارچوبی اولیه و منسجم از موضوع به دست آورند.

چرا باید کتاب جنگ ایران و عراق را بخوانیم؟

جنگ ایران و عراق رویدادی طولانی و چندبعدی است و شناخت آن تنها با مرور چند عملیات نظامی ممکن نیست. این کتاب ارتباط میان اختلاف‌های مرزی، تحولات سیاسی دو کشور، تصمیم‌های رهبران، واکنش جامعه‌ی جهانی و تغییر وضعیت میدان نبرد را نشان می‌دهد. خواننده از این طریق درمی‌یابد که چرا جنگ آغاز شد، چگونه برخلاف پیش‌بینی اولیه‌ی دولت عراق هشت سال ادامه یافت و چرا پایان‌دادن به آن چنین دشوار بود.

حجم محدود و ساختار مرحله‌بندی‌شده، از ویژگی‌های کاربردی اثر است. هر فصل بخشی مشخص از جنگ را توضیح می‌دهد و گاه‌شمار آغاز کتاب نیز ترتیب رویدادهای مهم را در اختیار خواننده قرار می‌دهد. وجود منابع و پیشنهادهایی برای مطالعه‌ی بیشتر، کتاب را به نقطه‌ی شروعی برای پژوهش گسترده‌تر تبدیل می‌کند.

مزیت دیگر اثر، نگاه از بیرون به جنگ است. این زاویه‌ی دید می‌تواند در کنار روایت‌ها، خاطرات و پژوهش‌های ایرانی مطالعه شود و به خواننده امکان دهد تفاوت زبان، اولویت‌ها و تفسیرهای تاریخی را ببیند. البته کتاب به دلیل حجم ۱۲۸صفحه‌ای خود نمی‌تواند تمام عملیات‌ها، تجربه‌های رزمندگان یا اختلاف‌نظرهای تاریخی را با جزئیات کامل بررسی کند؛ بنابراین بهتر است آن را مقدمه‌ای فشرده بدانیم، نه منبعی نهایی و جامع.

کتاب جنگ ایران و عراق را به چه کسانی پیشنهاد می‌کنیم؟

این کتاب برای دانش‌آموزان، دانشجویان و خوانندگانی مناسب است که می‌خواهند تصویری اولیه و منظم از جنگ ایران و عراق به دست آورند. کسانی که با نام عملیات‌ها و رویدادهای پراکنده آشنا هستند، اما ترتیب زمانی و پیوند سیاسی آن‌ها را به‌روشنی نمی‌دانند، می‌توانند از ساختار کتاب بهره ببرند.

مطالعه‌ی آن به علاقه‌مندان تاریخ معاصر ایران، تاریخ نظامی، روابط بین‌الملل و تحولات خاورمیانه نیز پیشنهاد می‌شود. مخاطبانی که به دنبال جزئیات میدانی بسیار گسترده، خاطرات شخصی یا تحلیل تخصصی یک عملیات مشخص‌اند، بهتر است پس از این کتاب به سراغ منابع مفصل‌تر بروند.

پیشنهادهایی برای دوستداران کتاب جنگ ایران و عراق

تاریخ سیاسی نظامی جنگ عراق با ایران — علی‌اکبر ولایتی، اصغر صادقی یکتا و محمود یزدان‌فام — مؤسسه فرهنگی هنری کتاب مرجع

ایران و عراق — سیدعلی موجانی — انتشارات بین‌المللی الهدی

خلیج فارس — پیروز مجتهدزاده — مؤسسه فرهنگی هنری کتاب مرجع